[...] Maar is dat de hele verklaring voor het veelbesproken 'onbehagen' dat ons in de greep lijkt te hebben? George Steiner, de vermaarde literatuurwetenschapper en essayist, graaft dieper ineen opstel dat net in het Nederlands is gepubliciceerd in het tijdschrift Nexus (nr. 46). 'Waarom denken treurig maakt' staat er boven. 'Tien (mogelijke) redenen'. Het essay toont Steiner ten voeten uit, erudiet, prikkelend en doortrokken van een diep pessimisme over de conditio humana.
De treurnis, de melancholie in onze cultuur, is volgens hem vooral het gevolg van ons onvermogen om andere mensen echt te kennen, te weten wat er in hen omgaat. Zelfs tot het denken van een geliefde dringen we niet door. 'De mens bestaat bij de gratie van voortdurende vermomming. Maar het masker wordt onder de huid gedragen', schrijft hij. Daarnaast schiet onze taal tekort om ons gevoel, onze intuïtie, en onze intellectuele en psychologische inzichten te articuleren. En slagen we er niet in om wezenlijk dichter bij de waarheid te komen. Denken is tekortschieten, ernaast zitten en dus een frustrerende bezigheid. 'Zelfs de meest behoedzaam beraamde denkbeweging krijgt nooit meer dan onvolmaakt en ten dele gestalte.'
Steiners conclusie is dat de mens ondanks al het denkwerk dat in de loop der eeuwen is verricht, niets is opgeschoten. 'We zijn geen centimeter dichter bij een antwoord op de vraag of de dood al dan niet een definitief eindpunt is en of God al dan niet bestaat, dan Parmenides of Plato waren. Misschien zijn we er zelfs verder van verwijderd', schrijft hij. En in de tussentijd zijn de fundamentalisten met hun blijkbaar aansprekende simplificaties aan een gestage opmars bezig, niet alleen in de moslimwereld.
Steiners analyse biedt ondanks alles toch ook enige hoop: als we ons maar goed realiseren hoe beperkt onze denkvermogens zijn, neemt ons wantrouwen toe tegenover degenene die de waarheid in pacht zeggen te hebben. Daarnaast kan het ook helemaal geen kwaad om een blik te werpen op alles wat de mens wél vermag, ook al blijven die hele grote vragen onbeantwoord.

Michiel Goudswaard