fragmenten

‘Wilt u uit de wereld van de muzen een werk kiezen waaruit hoop en vertroosting spreekt en vertellen waarom?' Dat was de vraag van het Nexus Instituut aan kopstukken uit cultuur en wetenschap, die we veelal ook van de Nexus-conferenties kennen. De ruim veertig antwoorden – nogal ongelijk in lengte en diepgang – staan in een nieuwe, mooi gebonden en uitgegeven bundel.

Het eerste wat opvalt – maar dat kan ook aan de selectie van Nexus liggen – is de afwezigheid van echt religieus geloof. Dat treft des te meer, omdat nogal wat contribuanten Bach als hun grootste trooster opvoeren. Wellicht heeft dit te maken met het feit dat Friedrich Nietzsche, de denkmeester van westerse intellectuelen (die, zo leert John Carey in The Intellectuals and the Masses, zich in het spoor van de meester al gauw ook een beetje Übermensch wanen) God dan wel doodverklaarde, maar voor Bachs muziek een diepe verering bleef koesteren. Lisette Lewin schiet vol bij het heftige Credo! Credo! in Beethovens Missa Solemnis, maar "helaas, welk zinnig mens kan het absurde verhaal geloven dat de zo wreed geliquideerde profeet eigenhandig zijn grafsteen verschoof". Dirigent Jos van Veldhoven ziet in de Matteus-passion "een kerk waarin hoop en vertroosting te vinden zijn zonder dat er een dominee of pastoor aan te pas komt".

Enig spiritueel soelaas biedt Ilana Shmueli met een gedicht van Paul Celan, waarin de versregel Zeg, dat Jeruzalem IS het hoogtepunt vormt. Andrew Winer kiest voor Górecki's Beatus Vir, waarin hij een hartekreet hoort van het in de jaren zeventig zo geplaagde Polen. Maar je mag het ook best als een seculier gebed opvatten, voegt hij er snel aan toe.

Misschien wel het mooiste vond ik de korte bijdrage van historicus Modris Eksteins, die als vluchteling na de Tweede Wereldoorlog uit Letland in Canada terechtkwam (en dat prachtig beschreef in Walking since Daybreak). Eksteins vestigt de aandacht op het eerste artikel van de Duitse grondwet: De menselijke waardigheid is onaantastbaar. En vervolgens stipuleert dit: Het is de plicht van alle staatsmacht deze te eerbiedigen en te beschermen. Hoeveel verhevener, hoeveel zinvoller is dit dan ons banale 'gelijkheidsartikel' 1 Grondwet, waartegen Fortuyn geprotesteerd heeft? Een fundamentele gelijkheid der zielen ligt immers, veilig voor politiek-correcte manipulatie, al besloten in het Duitse grondwetartikel, waarvan de dichter ons de diepste wortels onthult: Sag dass Jerusalem IST.

Nexus 2010. Nummer 55. Hoop en vertroosting. De muzen spreken. Uitg. Nexus Instituut, 212 pp., geb. € 34,50, ISBN 978 94 91060 01 4.

Henk Rijkers