Ze kwam als 20-jarige naar Palestina. ‘Mijn Joodse identiteit heeft altijd gedraaid om het gevoel anders te zijn.’[...]
Het is moeilijk de juiste woorden te vinden, zegt Ilana Shmueli (1924) steeds. Zijn de vandaag gekozen woorden ook morgen nog de juiste? Als je die onvoorstelbare wending in de Joodse geschiedenis hebt beleefd – van de vervolging en vernietiging van de Joden in Europa door de nazi’s (1933-’45) naar de stichting van de staat Israël (1948) – als je dat hebt beleefd, hoe vertel je daar dan over?

De twijfel is haar manier om zich te verzetten tegen het officiële herdenken, waarin de waarheid is gestold tot rituelen met vlaggen en vaandels. ‘Dit is hoe ik het nu zie, op dit moment’, zegt ze. ‘Het is niet de correcte weergave, omdat de correcte weergave niet bestaat.’

De loop van de geschiedenis heeft haar meegesleurd. Het houdt Shmueli in de herfst van haar leven meer bezig dan haar ervaringen in de jaren zestig en zeventig als sociologe en criminologe; toen was de integratieproblematiek van jonge Arabisch-Joodse immigranten haar onderwerp.

Twee bescheiden boeken heeft Ilana Shmueli geschreven; in het Duits, de taal waarin ze door haar ouders is opgevoed. Ein Kind aus guter Familien – Czernowitz 1924-1944, en Sag, dass Jerusalem ist – Über Paul Celan: Oktober 1969-April 1970. Ze zijn gewijd aan twee bijzonderheden uit haar leven: de eerste jaren in de stad Czernowitz, bijgenaamd ‘Jeruzalem aan de Pruth’, destijds gelegen in Roemenië en tegenwoordig in Oekraïne; en haar vriendschap met stadgenoot en dichter Paul Celan, die na de oorlog uitweek naar Parijs en daar de jodenvernietiging verwerkte in hermetische gedichten.

[...]
Dan zwijgt de 84-jarige Ilana Shmueli. Al die woorden – maar wat is de essentie?

Uit de slaapkamer van haar krappe bejaardenflat haalt ze een pentekening. Gemaakt door Gisèle Lestrange, de vrouw van Paul Celan, na de Jom Kippoeroorlog van 1973. Het is een grove schets van de kaart van het Midden-Oosten. Met veel dreigende zwarte vegen die een dun reepje wit naar een afgrond lijken te duwen. ‘Kijk’, zegt ze, ‘zo voel ik me.’

Alex Burghoorn