Onder de noemer ‘Europa, een mooie gedachte?’ hield het Nexus Instituut eind
vorig jaar een reeks conferenties. Nederland was dat halfjaar voorzitter van
de Europese Unie en premier Balkenende had zich voor zo’n denkexercitie
ingespannen. De onderneming leidde tot merkwaardig weinig vervolg, vanwege de overvolle politieke agenda en de onzekerheid van de premier, maar ook
omdat die Nexus-conferenties te groot en te groots waren.
Nu is dat Europa-debat neergeslagen in drie rijke nummers van het
tijdschrift Nexus (40, 41 en 42).
Het oude Europa, om met de Amerikaanse minister Rumsfeld te spreken, zet zichzelf vooral af tegen Amerika. En andersom. De beelden van Mars en Venus, van het Amerika dat kookt en de afwas aan de Europeanen overlaat, zijn overbekend.
Des te interessanter dat in nogal wat Nexusbijdragen nu juist het tegendeel
wordt betoogd. Amerika is altijd het onderwerp geweest van ‘woeste negatieve
propaganda’ (Peter Schneider). Bij nadere beschouwing keert het huidige
Amerika zich niet meer dan voorheen tegen Europa. Het is de cultuurstrijd
die Amerika zelf momenteel totaal splijt en die gematigde denkers als Gary
Wills ertoe brengt om te spreken van ‘de ondergang van de Verlichting in
Amerika’, die naar Europa wordt geëxporteerd en daar een beeld van grote
wezensvreemdheid oplevert. Tegelijkertijd blijven Amerika en Europa
diepgaand verwant – zo verwant dat men het vaak niet ziet. (Ralf Bodelier).
Tweede ankerpunt van die mooie Europese gedachte is Oost-Europa, dat bezig
is zich af te keren van de verzorgingsstaat en niet vergeten is dat
West-Europa de Koude Oorlog als een betrekkelijk aangename status quo
beleefde. Derde punt: Israël. Diana Pinto beschrijft hoe Israël en Europa
steeds verder uit elkaar drijven, hoe Europa enerzijds last heeft van
‘jodenmoeheid’ en tegelijkertijd de joden van zichzelf een steeds etnischer
volk (hebben) gemaakt dat streeft naar versterking van de joodse staat
binnen steeds veiliger grenzen; het tegendeel van de Europese dynamiek.’
Tot slot de islam. Geen van de artikelenschrijvers is gecharmeerd van
Huntingtons botsende beschavingen. De filosoof Avishai Margalit van het boek
Occidentalisme evenmin als de Duits-Syrische islamoloog Bassam Tibi. Beiden
zijn wel bezorgd over de toekomst. Tibi doet een manmoedige poging woorden
te vinden voor een Euro-islam. Hij is tegen assimilatie, vóór de Europese
openstelling voor de geloofsovertuiging van migranten.
Dat veronderstelt wel dat Europa zijn zelfrelativering laat varen over wat
het is om Europeaan te zijn. Over de wil om pal te staan voor Europese
waarden, kortweg liberale democratie, mensenrechten, scheiding van kerk en
staat, is Tibi somber. Van ‘Europa, een mooie gedachte’, blijft na lezing
vooral dat vraagteken hangen.

Martin Sommer