Minder opgetogen is de stemming in de drie Europa-afleveringen van het tijdschrift Nexus. Het is de weerslag van vijf internationale conferenties die het Tilburgse Nexus Instituut samen met de regering organiseerde tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap, tweede helft 2004, onder de titel ‘Europe: A Beautiful Idea?’ Blijkens het vraagteken zijn we terug van de proclamaties in de wereld van de bespiegeling – dieper wellicht maar even ironieloos.

In het project kwam de fascinatie voor ‘waarden’ van onze minister-president samen met het cultuurpessimisme van Nexus-directeur Rob Riemen. Tientallen Europese en Amerikaanse intellectuelen en politici deden mee. Het levert een aantal boeiende essays op, bijvoorbeeld van Maurizio Virolo over de verhouding patriottisme en Europa.

Het uitgangspunt dat Europa een ‘idee’ is, leidt echter tot weinig. De auteurs maken van Europa bij voorkeur een geesteshouding. Niet van een paspoort word je Europeaan, maar van Shakespeare en Voltaire lezen. Je moet het verdienen. En dat doen er natuurlijk maar weinigen. Steeds minder eigenlijk. Veel gepraat over cultuur en universele waarden, kortom, maar het mondt uit in: ‘Europe, For Intellectuals Only.’ Jammer voor de 449 miljoen andere EU-inwoners.

Europa is geen idee. Europa is evenmin een levenshouding. Europa is een continent met een gemeenschappelijke geschiedenis (‘Postwar’) en een gemeenschappelijke toekomst (‘Unie’). En die geschiedenis, daarin hebben Riemen c.s. gelijk, die moet onderwezen worden. Maar hun cultuurhistorischebenadering volstaat niet. Wie zegt: ‘Europa > christendom + Verlichting + Romantiek’, mist iets. Europa is gevormd uit gebeurtenissen.

Luuk van de Middelaar