De naam van de Duitse filosoof Jürgen Habermas duikt regelmatig op bij discussies over Europese identiteit. Zaterdag 15 maart houdt hij de Nexus-lezing. Voor critici is hij een dinosaurus onder de wijsgeren, UvT filosoof Raymond Corbey ziet hem vooral als een groot denker over actuele thema's. Zoals nu over de verhouding tussen de islam en het christendom.

Alles wat mensen beweren, kan en moet getoetst worden op waarheid, juistheid en waarachtigheid. En nee, de idealen van de Verlichting verdienen het nog lang niet om op de vuilnisbelt van de geschiedenis te belanden. Dat vindt de Duitse denker Jürgen Habermas (1929), een van 's werelds meest gezaghebbende en toonaangevende filosofen. Keer op keer duikt zijn naam op in debatten, over de Europese identiteit, en over het belang van de dialoog met religieuze tradities.

Maar hij wordt ook fel bekritiseerd. Om zijn vertrouwen in de menselijke rationaliteit; een geloof dat door de afgelopen eeuw met al zijn misdaden tegen de menselijkheid zwaar onder vuur ligt. Toch zwijgt de UvT filosoof Raymond Corbey perplex bij de vraag of Habermas niet tot de dinosaurussen van de filosofie gerekend moet worden: reusachtig, maar niet meer van deze tijd.

Dan zegt hij met hoorbare bewondering in zijn stem: "Ik ben geen habermassiaan, maar hij is een héél groot denker. Natuurlijk, filosofen van een jongere generatie zoals Peter Sloterdijk zetten zich graag tegen hem af. Habermas is een hoge boom die veel wind vangt, maar zeker geen relict. Zijn hele leven lang speelde hij keer op keer scherp op de actualiteit in. Ook nu weer, op de verhouding tussen de islam en het christendom. Daarbij bouwt hij voort op grote Europese filosofen die nadachten over vragen als 'wie zijn we?' en 'hoe moeten we handelen?'."

Habermas studeerde begin jaren vijftig filosofie, geschiedenis, psychologie, Duitse literatuur en economie. Dat was vijf jaar na wat hij zelf zijn 'existentiële, filosofische en politieke geboortedatum' noemt: 8 mei 1945, de dag dat de Duitse Wehrmacht capituleerde en het Derde Rijk ophield te bestaan. Habermas was vier toen Hitler aan de macht kwam. Zijn ouders waren geen nazi's, maar verzetten zich evenmin. Hij werd zoals alle Duitse jongens lid van de Hitlerjugend. En aan het einde van de oorlog kwam hij als hospik terecht aan het westelijk front.

De informatie over de misdaden van het regime bezorgde hem een enorme schok. In een interview vertelt hij: "Als je in de zomer van 1945 vijftien of zestien was, en je zag de films met enorme bergen skeletten, en je zag dat de mensen nog leefden, iedereen van mijn generatie moest hier wel op reageren."

Dat de nabevingen van die schok nog niet zijn uitgewoed, blijkt uit een opmerking van de filosoof Sloterdijk, die Habermas een merkwaardige persoonlijkheid noemt: "Hij kan vriendelijk en hartelijk zijn, maar hij heeft ook een cholerisch en nerveus temperament. Hij heeft een zeker gevoel voor humor, behalve wanneer men zijn verleden of de kwestie van het nazisme aanroert. Dan vergeet en verliest hij ieder gevoel van humor. Zijn beste vrienden vertellen dat zij nooit met hem naar de bioscoop willen omdat hij de vreselijke gewoonte heeft om te pas en te onpas 'Dat is fascisme, dat is fascisme!' te brullen."

Habermas verwierf wereldfaam als vertegenwoordiger van de Frankfurter Schule. Deze school was in de jaren twintig sterk marxistisch georiënteerd. Maar die radicale traditie werd na de Tweede Wereldoorlog volgens Habermas opgeborgen in een doos in de kelder. Het conservatieve naoorlogse klimaat in de Bondsrepubliek doorbrak hij met een dissertatie die 'te links' werd bevonden.

Dat linkse heeft hij behouden, onder andere in zijn betoog voor een Europese identiteit, waarbij hij spreekt over het aan banden leggen van het kapitalisme. Zijn betoog herinnert aan de Europese verzorgingsstaten, die lange tijd voorbeeldig zijn geweest. De Europese geschiedenis van arbeidersbewegingen, christelijke en sociale tradities, en de strijd voor sociale gerechtigheid: "Europa moet in het kader van de VN een tegenwicht bieden aan het hegemonistische en unilateralisme van de VS", schrijft hij in 2003 samen met de filosoof Derrida in een ingezonden stuk in de kranten.

Het alsmaar voortdenderende kapitalisme bekommert zich immers niet om zoiets als de waarheid of de waarachtigheid. Corbey: "Ga maar eens schoenen met je kinderen kopen. Dan heb je de keuze tussen een paar merken. De multinationals manipuleren je met sportsterren in hun reclamecampagnes. De keuze voor zoiets als een schoen is voorgekookt door dat systeem, dat daarmee dus ook voor een flink deel de opvoeding van je kinderen bepaalt. Het kapitalisme draait om winst, snelheid en efficiëntie. Het doet afbreuk aan het menselijke, redelijke karakter van het alledaagse leven; het 'koloniseert de leefwereld', zoals Habermas zou zeggen."

Het manipulatieve, 'strategische' handelen verdringt zo de open en belangeloze communicatie. Hierover schreef Habermas in 1981 zijn hoofdwerk Theorie des Kommunikativen Handelns. Het boek telt twaalfhonderd bladzijden en wordt door studenten 'het blauwe monster' genoemd, vanwege de omvang en de kleur van de kaft. Toch zou Geert Wilders het eens moeten lezen, omdat in dat boek een goede manier van communiceren wordt beschreven. Communicatie, gericht op het bereiken van onderlinge consensus, open en zuiver, en machtsverhoudingen spelen er geen rol bij. Voor een democratie is deze manier van communiceren van levensbelang. Het is volgens Habermas niet alleen wenselijk, maar ook mogelijk.

Corbey: "Het is een ideaal, die open en onbevooroordeelde houding. Maar wie wel eens ruzie met zijn partner maakt, weet dat het ook onvermijdelijk is wanneer je het niet op een breuk wil laten aankomen. Natuurlijk, de redelijkheid kan omslaan in onredelijkheid; kan louter het doel hebben de ander een hak te zetten, uit het gesprek te werken. Maar Habermas gelooft dat mensen redelijke wezens zijn, die het gesprek met elkaar aan tafel kunnen aangaan. Dat klinkt misschien een beetje vreemd. Maar onze democratie, onze rechtstaat, is wel op deze gedachte gebaseerd."

"Vernunft wohnt der Sprache als Telos inne. Dat is mijn favoriete Habermas-citaat. Het zegt dat de redelijkheid - het beroep doen op goede redenen - als het ware in onze taal zit ingebouwd. Heeft de bakker je een halfgaar taartje verkocht? Ga ermee terug en spreek hem erop aan. Je zult zien dat het werkt." [Emiel van Dongen]

[Jürgen Habermas houdt zaterdag 15 maart de Nexus-lezing 2008 in de aula van de UvT. Titel is - The Post-Secular Society, What does it mean? - De lezing is uitverkocht, maar nog wel te zien via een beeldscherm in een collegezaal. Aanmelden via nexus-instituut.nl voor 15 tot 20 euro.]

Meike Oosterwijk