Hoeveel meesterwerken kan een mens in een weekeinde verdragen? Een bezoek aan Parijs is slopend. Bezoekje aan het Louvre? Honderden meesterwerken gezien. Een uur in de rij gestaan voor Babel: meesterlijke rolprent. Vanaf de overkant van de Seine de fraai gerestaureerde Notre-Dame bewonderd: meesterwerk. Binnen is het interieur al in kerststemming, het licht valt door de meesterlijk gebrandschilderde ramen op het altaar. Daar staat een koor en orkest gereed voor een feestelijke uitvoering van het Weinachtsoratorium van Bach: erkend meesterwerk. Na afloop uitgeput naar bed. Aan welke eisen moet een compositie voldoen om het predicaat meesterwerk te rechtvaardigen? De cellist Janos Starker zegt zijn hele leven al naar het antwoord op zoek te zijn.

De 82-jarige Hongaar woont tegenwoordig in het Amerikaanse Bloomington, nog opmerkelijk fit ondanks een leven met bittere armoede, martelingen in een naziconcentratiekamp en zwerftochten door een vernietigd Europa. In de Verenigde Staten is hij een gelauwerd musicus door zijn technisch volmaakte en gepassioneerde spel. Hij treedt niet meer op, maar tot op de dag van vandaag vechten jonge musici om toegang tot een van zijn schaarse meesterklassen. De bejaarde musicus blijft gezond door rondjes te zwemmen in zijn privé-zwembad. Starker spéélt niet alleen mooi, hij filosofeert ook graag over het wezen van de schoonheid. Deze zomer was hij in Nederland op uitnodiging van het Nexus-instituut waar hij een lezing hield over de vraag wat het werk van Bach, Beethoven en Mozart en al die andere grootmeesters gemeen hebben. Vandaar de titel van zijn betoog: wat is een meesterwerk? Starker noemnde tien kenmerken: tijdloosheid, eenheid, beheersing in balans en duur, emotioneel en intellectueel uitdagend, contrasterend, onverwoestbaarheid, zuiverheid en eenvoud, oorspronkelijkhied, verrijkend en tenslotte de mensheid dienend. Ter illustratie toonde hij een videofragment waarop hijzelf voor een ademloos publiek in Tokio het eerste deel speelde van de Sonate voor cello solo van Zoltàn Kodály (1882-1967).

“In die sonate” zegt Starker ‘ zijn bijna alle elementen aanwezig die essentieel zijn voor een meesterwerk”.

Starker heeft de sonate maar liefst zes keer op plaat gezet en een vaste plaats gegeven in zijn repertoire. Kodály woonde ooit een uitvoering van Starker bij en nam na afloop voor zijn doen uitgebreid de tijd voor commentaar: ‘Eerste deel: te snel. Tweede deel: oké. Derde deel: maak geen te groot onderscheid tussen de variaties. Tot ziens’.

De sonate is een verbazingwekkende compositie. De grillige melodie vertelt een sprookje over het vaderland van de held waarin Kodály in gesprek gaat met grote persoonlijkheden uit de Hongaarse geschiedenis. Er gebeurt veel in de drie delen en het is onbegrijpelijk hoe Kodály zo’n rijk verhaal kan componeren met slechts één instrument. De cello klinkt soms als een harp, als een cimbaal, af en toe als een doedelzak, of zelfs als een compleet zigeunerorkest. Het is oorspronkelijke muziek die ons emotioneel en intellectueel raakt. We pakken Starkers lijstje erbij. Ja, de sonate is een meesterwerk. En Bachs Weinachtsoratorium? Daarover is Starker kort: ‘Bach speelt het spel niet mee, hij schreef de regels.’