A San Servolo

Kan een lectio magistralis over Griekenland en zijn helden heel een publiek met ingehouden adem laten luisteren? Jazeker, als de spreker George Steiner heet, een geleerde en intellectueel van wereldfaam op het gebied van de cultuur en de literatuurkritiek. Een ononderbroken les van bijna twee uur voor een verrukt en geëmotioneerd publiek, over het thema van Achilles’ compassie tijdens de ‘lange nacht buiten de muren van Troje’, geïnspireerd door de roemrijke laatste zang van de Illias waarin de ontmoeting centraal staat tussen de Achaeïsche held en Priamus, koning van het brandende Troie en vader van Hector, die uitgerekend door Achilles in een tweegevecht om het leven was gebracht. Meer dan honderd mensen woonden gisteren aan de Venice International University op San Servolo de eerste van een reeks lezingen bij rond het thema compassie in de kunsten, georganiseerd door het Nexus Instituut van de Universiteit van Tilburg, in Nederland. Het instituut is een van ’s werelds meest prestigieuze centra voor de intellectuele en artistieke reflectie en het westerse filosofisch debat. Aan de Parijse geleerde de taak om de opening te verzorgen van deze vierdaagse bijeenkomst in Venetië, die ook openstond voor studenten aan de universiteiten van de lagunehoofdstad. Een diepe stilte, de blik aandachtig op de grote meester gericht, de emotie zichtbaar in de ogen van alle toehoorders: zo is de ontmoeting met Steiner en zijn uitzonderlijke charisma verlopen. De schrijver – vermaard is zijn boek Una certa idea d’Europa [De idee Europa], waarin het oude continent wordt geïdentificeerd met zijn koffiehuizen, ‘vol met mensen en woorden, waar dichtregels worden geschreven, waar wordt samengezworen, gefilosofeerd en waar men zich oefent in het beschaafde gesprek’ – sprak over compassie in de kunst en haar vermogen om al dan niet een soort morele beschaving bij te brengen. En dat deed hij door andermaal een van de meest memorabele bladzijden uit de wereldliteratuur erbij te halen, waarin de meest onbuigzame held-uit-één-stuk ontroerd raakt bij het zien van de tranen van een oude man die het lijk van zijn zoon terugvraagt. ‘Compassie betekent samen lijden,’ zei Steiner, toen hij het moment beschreef waarop Achilles en Priamus samen een maaltijd gebruiken, en hij voegde eraan toe dat ‘het delen van voedsel de hoogste uitdrukking van de menselijke beschaving is’. George Steiner – met zijn bewonderenswaardig commentaar van literaire teksten ook in staat een publiek te ontroeren dat niet uit specialisten bestaat – zal tot zondag in Venetië vertoeven, wanneer een rondetafelgesprek zal plaatsvinden waaraan alle hoofdrolspelers van het evenement deelnemen. Vandaag is het de beurt aan de kunstcriticus en –historicus Jean Clair, die een voordacht zal houden over de pietà in de schilderkunst, door het fascinerende mysterie van de kunst van Titiaan en Bellini uit te diepen. Morgen daarentegen, voor het afsluitende debat, zal de politicoloog Mitchell Cohen het thema van de compassie bij Wagner aanroeren. Onder de gasten voor het debat bevinden zich ook Ingrid Rowland, Amerikaans hoogleraar en schrijfster over de klassieke oudheid, de Renaissance en de Barok, en de bioloog, humanist en auteur George Klein, die het thema van de pietà zal benaderen vanuit het misbruik dat er in de wetenschap van is gemaakt, in tegenstelling tot het belang van de kunsten in het overwinnen van de rampen van de mensheid.

Paola Vescovi (Vertaling Asker Pelgrom)