Europa is een koffiehuis, een café. Het beeld is van de filosoof George
Steiner, die eind 2003 de Nexus-lezing hield over ‘de idee Europa’. Ik
stapte voor een kop koffie het Grand Café Eerste Klas binnen op Amsterdam
CS. Je zit er in een aangename roezemoes, obers gehuld in hagelwit
voorschoot schuiven voorbij, achter hun tafels wachten reizigers met
verlangende blikken. Achter de ramen stond de Duitse ICE-trein glanzend
klaar om naar Frankfurt te vertrekken. Na lezing van Steiners verhaal kreeg
ik het prettige gevoel dat ik, alleen door daar te zitten, deel uitmaakte
van de Europese cultuur.
Sartre schreef zijn verhandelingen in Café Flore terwijl hij naar de meiden
gluurde. In Genève complotteerde Lenin in een café, in Wenen speelde alle
cultuur zich aan de Stammtisch af. Onze eigen literaire held Batavus
Droogstoppel was ‘makelaar in koffie’. Steiners ‘idee Europa’ beperkt zich
uiteraard niet tot het koffiehuis.
Eenheid in verscheidenheid, daar draait het om. Het kleinschalige Europese
landschap, met zijn eeuwenlange traditie van lange, grensoverschrijdende
voettochten. Van pelgrimages naar Santiago de Compostela tot marsen naar
Moskou. De straten en pleinen, overal vernoemd naar historische helden - wel
steeds andere helden. De Griekse en de joods-christelijke erfenis. En tot
slot het gevoel van eindigheid, de permanente, en niet ongerechtvaardigde
angst dat er iets verschrikkelijk mis kan gaan.
Allemaal Europa.
Een mooi verhaal en een essentiële vraag. Wat hebben we met Letten en
Portugezen, Grieken en Ieren gemeen? Je zou bijna zeggen, daar zou zo’n
Grondwet over moeten gaan. Ik sprak erover met Rob Riemen, directeur van het Nexus-instituut dat ijvert voor de Europese cultuur. Hij gaf de lezing van
Steiner uit in een mooi boekje met harde kaft (ISBN 90 804857 4 8) maar
klonk beslist niet opgewekt. In Nederland was er geen enkele aandacht voor
Steiners lezing geweest, zei hij. Drie weken geleden verscheen de Franse
vertaling en sindsdien gingen er vierduizend over de toonbank en wordt er
levendig gedebatteerd. Begin dit jaar: de Catelaanse vertaling, nu
zesduizend verkocht. Dertig kranten schreven erover, de Portugese vertaling
komt binnenkort, met voorwoord van Barrosso, et cetera. Alleen in Nederland:
stilte. Koffi is koffi, zou Batavus Droogstoppel zeggen.
Als we het over die Grondwet hebben, luidt hier te lande het vermaan van
deze en gene minister; laat de stemming wel over de slaapverwekkende inhoud van de grondwet gaan – op straffe van hel, verdoemenis en een nieuwe oorlog.
Iets meer democratie in Straatsburg en iets aangepaste Brusselse procedures.
Eigenlijk helemaal geen vraag voor een referendum, wordt de regering niet
moe te zeggen. Daar heeft ze strikt genomen gelijk in. Maar het is tegelijk
tekenend voor de ambtelijk-vaderlijke toon waarop de burger hier wordt
aangesproken.
Referenda zijn niet goed voor het volk, omdat het altijd over iets anders
stemt dan waarover het zou moeten stemmen. Ofschoon minister Bot zegt dat
hij ‘geen lor’ om peilingen geeft, schijnen er heel wat mensen tegen te
zijn. En wie weet gaat het volk inderdaad over iets anders stemmen dan over
Brusselse procedures. Misschien wil de kiezer het hebben over de vraag waar
het met Europa naar toe moet en wat ons eigenlijk bindt.

Martin Sommer