Nexus-conferentie 2002

De jaarlijkse Nexus-lezing, dinsdag, staat in het teken van het kwaad. Volgens organisator Rob Riemen is er een kwaad waarop je met rationalisaties geen grip krijgt. 'Ik beschouw Osama als zo'n boze geest, het verpersoonlijkte kwaad.' De wereld dreigt opnieuw uiteen te vallen, vreest hij: "Zonder een herstel van het beschavingsideaal maken we geen schijn van kans.'
'Beschaving is net de ozonlaag', zegt Rob Riemen. 'Hij wordt steeds dunner en er komen steeds meer gaten in.' En: "Uiteindelijk blijkt maar één vraag van belang: wat maakt het leven de moeite waard? Het is al niet leuk om geboren te worden, maar geef mensen ten minste een blik op wat betekenis heeft.'
Riemen (40) is oprichter en directeur van het Nexus Instituut in Tilburg. Dat is wellicht niet het grootste, maar wel het meest prestigieuze, en meest internationaal georiënteerde culturele instituut van Nederland. Riemen zegt dat zijn schepping gebaseerd is op 'een geloofsartikel'.
'Ik geloof dat alleen cultuur ons de mogelijkheid verschaft antwoorden te vinden op de vraag wat wérkelijk belangrijk is. Die vraag stelt de markt niet. De politiek is niet meer dan een instrument om de boel te ordenen. De weggevallen kerken bieden evenmin nog antwoorden. En de universiteiten rekenen het al helemaal niet meer tot hun taak het universitas-ideaal te verspreiden.
'Zelfs filosofen hebben er moeite mee. Judith Shklar had het in de jaren tachtig over 'Putting cruelty first.' Het vermijden van wreedheid zou de norm moeten zijn om de kwaliteit van onze samenleving aan af te meten. Maar dat standpunt geeft vooral het probleem aan: we weten alleen nog wat slecht is. Wie kan bij benadering zeggen wat mooi en goed is, hoe het dan wél moet? Om die vraag te beantwoorden, heb je cultuur en denkers nodig.'
Riemen ontvangt doorlopend telefoon. 'Mooi zo, Kolakowski heeft zijn essay klaar.' Achteloos laat hij weten wie zijn vrienden zijn. 'Daar had ik het onlangs nog over met Michael (Ignatieff, red.) 'Mario (Vargas Llosa, red.) vertelde me onlangs ...' Bluf? Grootspraak? Van ijdelheid gespeend is Riemen niet. Daar staat tegenover dat zijn prestaties respect afdwingen. Afgestudeerd als theoloog richtte hij in 1991 Nexus op. Vervolgens haalde hij de halve Nederlandse culturele elite in zijn bestuur en raad van advies.
Volgens het mission statement van Nexus probeert de 'culturele denktank' een contrapunt te zijn voor kleinheid van geest, verzuiling en nationalisme, de troosteloosheid van het niets-weten.' Dit gebeurt op de eerste plaats via het gelijknamige tijdschrift. Dat verschijnt drie keer per jaar, telt tweeduizend abonnees en Riemen schrijft telkens het inleidende essay.
Sinds 1994 organiseert Nexus jaarlijks een grote lezing met denkers als de Palestijnse letterkundige Edward Saïd, de econoom en Nobelprijswinnaar Amaryta Sen, de Poolse dichter Adam Zagajewski of de diplomaat Richard Holbrooke. In 1996 krijgen de lezingen gezelschap van grote symposia over onderwerpen als kosmopolitisme, afgoderij en Richard Wagner. Komende dinsdag gaat het in Tilburg over 'Het Kwaad'. Net als bij zijn eerdere conferenties ontvangt Riemen een indrukwekkende groep denkers. Onder de 26 gasten bevinden zich de Zuid-Afrikaanse schrijver John Coetzee, de Poolse filosoof Leszek Kolakowski, de Amerikaanse holocaust-historicus Daniel Goldhagen, de Britse conservatieve filosoof Roger Scruton, de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa en de Amerikaanse tentoonstellingsmaker Norman Kleeblatt.
Zij danken hun uitnodiging aan hun bereidheid 'na te denken over de transcendente waarden die we niet in onze macht hebben', zegt Riemen. 'Over de vraag: wat is het juiste leven? Wat is goed en kwaad, mooi en lelijk?

Zegt u het maar.
'In de jaren vijftig schreef Albert Camus dat er steeds minder waar of onwaar, goed of kwaad bestaat. De wereld is volgens Camus niet langer verdeeld in rechtvaardigen en onrechtvaardigen, maar in meesters en slaven. De hemel is leeg en de aarde is overgeleverd aan macht zonder principes. Ik vrees dat Camus gelijk had. Toch blijft het primair de taak van intellectuelen te formuleren wat menselijke waardigheid is. Om bijvoorbeeld te benadrukken dat democratie uitsluitend politieke vrijheid waarborgt, en geen geestelijke.'

Waarom denkt u dat die waardigheid aan slijtage onderhevig is?
'Kijk om je heen. We worden omringd door de massamens. Die laat zich niet langer de maat stellen door de wereld van de geest. Als hij zijn zin niet krijgt, gaat hij schieten. Nanterre, Erfurt, Fortuyn, om het maar bij dit voorjaar te houden. Dit nihilisme werd uit de meest diverse hoeken al gevreesd. Door Europese humanisten van Thomas Mann tot Johan Huizinga. Europa zakt steeds verder weg in een nihilisme waarin alles geoorloofd is. In zijn Geschonden wereld meende Huizinga dat de lessen van de Tweede Wereldoorlog niet geleerd zijn. Ja, we zijn tegen totalitarisme en voor politieke vrijheid. We beseffen echter niet dat het wezen van de cultuur bestaat uit een verzameling universele, transcendente waarden.'

Bent u een predikant, een doemdenker of beide?
We hebben Haider in Oostenrijk, Berlusconi in Italië, en het succes van Fortuyn in Nederland toont eens te meer dat we op een tijdbom zitten. Het gaat niet goed, er vindt een onherroepelijke banalisering plaats. Hooligans, het uitgaansgeweld, de almaar stijgende zelfmoordcijfers onder jongeren. Het is allemaal even zinloos. 'Er heerst één grote leegte. De hele culturele Europese infrastructuur, waarvan het jodendom de belangrijkste drager was, is na de oorlog nauwelijks opgebouwd. Dat ervaren mensen elke dag opnieuw. Van negen tot vijf achter de pc, op koopzondag naar de koopgoot. Waar kunnen ze met hun verlangen heen?
'Binnen het armzalige intellectuele kader van anything goes gaan mensen dus echt denken dat het allemaal om geld draait. Het gevolg is de heldenstatus van topmanagers en het almaar toenemende aantal economiepagina's in kranten. De televisie raakt aan het niveau van randdebielen. Geregeerd door angst en begeerten gaan de mensen dan weer naar de winkelstraat, om te merken dat die ook al niets te bieden heeft. Binnen die uitstrekkende leegte ontstaan hypes en hypnoses. Zo raakt de geest uit de fles.'

Toch gooien deze massamensen maar zelden met bommen. Hebben we niet meer te vrezen van gelovigen en ideologen, van uw bezielde verdedigers van grote waarden?
'Het Europese cultuurgoed wordt op twee wijzen bedreigd. Op de eerste plaats door het fundamentalisme. Dat is een manier van denken die meent elke vorm van geestelijke reflectie te kunnen overslaan. Die zegt: 'Ik ken de waarheid.' Dit fundamentalisme hoort bij de mannen die op 11 september hun vliegtuigen in het WTC vlogen en wellicht ook bij de moordenaar van Pim Fortuyn. Omdat zij de waarheid kenden, voelden ze zich gerechtigd om te doden.
Ook bij de tweede soort, de nihilisten, ontbreekt de geestelijke reflectie. En zij zijn zeker niet minder gevaarlijk. Elke week trekken de voetbalsupporters rond. Hun geraas is inmiddels zo aanwezig dat we het niet eens meer merken. We zagen al eerder in de 20e eeuw dat grote groepen op drift werden geholpen. Lees er Masse und Macht van Canetti, of Primo Levi nog maar eens op na. Het gebeurde en lijkt nu weer te gebeuren.

U noemt intellectuelen de hoeders van universele waarden? Toch hoor ik hen heel vaak roepen dat er geen universele waarden zijn.
'Veel intellectuelen kiezen nog steeds voor de verkeerde kant. Het gaat inderdaad mis al zij zeggen: er is niets universeels, alles is relatief. Zie de reactie op de massamoord van 11 september. Meteen begon een belangrijk deel van de Europese elite te zoeken naar een rechtvaardiging voor deze moord. De Amerikanen zouden de voedingsbodem voor de aanvallen hebben geschapen. Deze stelling is uiterst onheilspellend. Je verklaart de holocaust toch ook niet met de stelling dat de joden uiteindelijk zélf de voedingsbodem van het antisemitisme hebben gelegd? Het anti-Amerikanisme dat na 11 september opkwam, is net zo verwerpelijk als antisemitisme of vreemdelingenhaar. Want het reduceert ieder individu tot onderdeel van een groep.'

Zij proberen de aanslag toch niet te rechtvaardigen? Ze willen hem toch alleen maar duiden, begrijpen?
'Lees Boze geesten van Dostojevski. Dan snap je dat er een kwaad bestaat waar je met je argumenten en rationalisaties geen grip op krijgt. Ik beschouw Osama als zo'n boze geest, het verpersoonlijkte kwaad. De moderne, seculiere liberaal heeft geen woorden meer om het kwaad te benoemen en kan niet anders dan proberen het weg te redeneren. Dus kijkt hij voorbij het kwaad en zoekt het in voedingsbodems en andere verklaringen.
Inmiddels zie ik overigens een tegenbeweging ontstaan tegen deze neiging alles weg te redeneren, waardoor het geweld en de verloedering op hun beloop worden gelaten. Ook intellectuelen die vóór 11 september best begrip wilden tonen, zoals Michael Ignatieff, Ian Buruma en Avishai Margalit zitten nu in het andere kamp. Ignatieff had het zelfs over het "apocalyptisch nihilisme".'

Goedgemutst zullen uw bezoekers de conferentie niet verlaten?
'Ach, Elisabeth Mann Borgese, de dochter van Thomas Mann die in 1999 de Nexus-Lezing hield, stelde zich in de oorlogsjaren de vraag: "Wat verbindt alle mensen met elkaar?" Haar antwoord was: de natuur, het milieu. Zo werd zij de moeder van de Club van Rome en stond zij aan de wieg van de milieubeweging. Als er vandaag iets is dat mensen wereldwijd verenigt, dan is het dat wel. Greenpeace is overal, Kyoto toont dat men zich mondiaal zorgen maakt.
'Het komt er nu op aan opnieuw een wereldwijde beweging te ontketenen, en wel voor de redding van ons geestelijke milieu. Het is tijd voor een renaissance van het beste dat Europa tot stand heeft gebracht: de Europese humanistische en kosmopolitische traditie. Zonder een herstel van het beschavingsideaal, zonder een enorme investering in de culturele kennis en geestelijke vorming, maken we geen schijn van kans. Dan valt de wereld opnieuw uiteen in fundamentalisme, nationalisme en regeert het geweld opnieuw. Om te beginnen in Europa. Je ziet het al gebeuren."

Ralf Bodelier