Echte slechterikken zijn schaars (Nexus-conferentie 2002)

Hoe diepzinnig de Nexus-conferentie over Het Kwaad ook was, er vielen in Tilburg ook eenvoudige antwoorden te beluisteren. 'Sluit het kwaad op. En mocht dat niet lukken, dood het dan.'

Nadat de holocaust, de massamoorden onder Stalin, de genocide onder Pol Pot en andere voorbeelden van menselijke slechtheid ter spraken waren geweest, vond de Canadese schrijver John Ralston Saul het de hoogste tijd voor een opbeurend woord. 'Echte slechterikken zijn er gelukkig maar weinig. De meeste mensen doen hun best iets goeds van het leven te maken.'
De uitverkochte Nexus-conferentie in Tilburg bewees gisteren dat Het Kwaad nog altijd een enorme aantrekkingskracht heeft. Het thema bracht vele honderden mensen bijeen in de Katholieke Universiteit Brabant, waar ze de hele dag geboeid luisterden naar een internationaal gezelschap van vooraanstaande denkers. Hoe diepzinnig de discussie ook was, een duidelijke conclusie zat er niet in.
De Poolse filosoof Leszek Kolakowski probeerde in de geschiedenis een antwoord te vinden op de vraag hoe het bestaan van het kwaad te rijmen valt met het geloof in een goede God. 'Een almachtige God moet de beste wereld geschapen hebben die logischerwijs mogelijk is. Een andere wereld kan alleen maar slechter zijn.'
[...]
Zijn inleiding riep de vraag op hoe we de samenleving moeten ordenen om het kwaad te beteugelen. Daarop volgde een analyse van het marxisme, dat de pretentie had om het sociale onrecht uit te bannen maar tot de dood van miljoenen mensen leidde. John Ralston Saul vond de democratie een veel betere oplossing. 'De democratie werkt langzaam, is inefficiënt, maar kan juist dankzij die gebreken weinig kwaad veroorzaken.'
De Zuidafrikaanse schrijver John Coetzee kluisterde het publiek een uur lang aan de stoel met een verhaal over de verantwoordelijkheid van de kunst in de strijd tegen het kwaad. 'Een schrijver kan het kwaad ongewild aantrekkelijk maken door er een boek over te schrijven', zei hij. 'Waarna de lezer, als door de duivel geleid, het verhaal opgewonden tot zich neemt.'
Zijn landgenote Pumla Gobodo, voormalig lid van de Waarheids- en Verzoeningscommissie in Zuid-Afrika, kon zich wel iets voorstellen bij die waarschuwing. Als we te veel proberen het kwaad te begrijpen, lopen we het gevaar om het kwaad in onszelf wakker te maken, vertelde ze. De Amerikaanse Joseph Frank, biograaf van de schrijver Dostojevski, ging in op de verhouding tussen de vrijheid en het kwaad. 'Voor Dostojevski is de vrijheid om tussen goed en kwaad te kiezen de enige basis voor onze morele verantwoordelijkheid. Tegelijk wist hij ook dat onbeperkte vrijheid tot chaos leidt.'
[...]
De Canadese historicus Michael Ignatieff legde uit dat ook een beschaafde samenleving niet zonder het kwaad kan. 'Als we het grotere kwaad willen beheersen, zullen we mensen moeten straffen en gevangen zetten, Daarvoor hebben we een ordelijk rechtssysteem nodig,'
Ignatieff waarschuwde voor het kwaad dat opwelt uit fanatisme. Dat is het kwaad dat voortvloeit uit de heilige overtuiging dat het doel alle middelen rechtvaardigt.' Waarna hij besloot met een eenvoudige oplossing: "Als je mij vraagt wat het probleem van het kwaad is, dan zeg ik: 'sluit het op. En mocht dit niet lukken, dood het dan.'

Twan van Lierop