De wortel van het kwaad (Nexus-conferentie 2002)

Kwaad is alledaags en onvermijdelijk. Het is alomtegenwoordig en veelzijdig. Daarover waren de sprekers op de jongste Nexus-conferentie het eens. Maar kun je kwaad ook eenvoudig interpreteren?

Nexus is zowat de meest internationale en de meest befaamde cultuurinstelling in Nederland. Haar conferentie trekt jaarlijks heel wat belangstellenden.

Rob Riemen, oprichter en directeur van Nexus alsook organisator van de conferentie, vergeleek beschaving met de ozonlaag. "Ze wordt alsmaar dunner en er komen steeds meer gaten in. Zonder een herstel van het beschavingsideaal maken we geen schijn van kans."

Op de Nexus-conferentie werd duidelijk hoezeer filosofen en kunstenaars - elk vanuit het eigen ervaringskader - nog altijd worstelen met de vraag naar de oorsprong en de betekenis van het kwaad.
Zo lieerde de Poolse filosoof Leszek Kolakowski het kwaad aan het communistische staatsbestel. De Amerikaanse gastsprekers poogden dan weer het kwaad in de wereld te beduiden vanuit de gebeurtenissen van 11 september 2001, die ze als een universele ervaring van het kwaad beschouwden. Soms leek het wel dat ze het kwaad pas op die dag hebben ontdekt. Maar voor heel wat Europeanen bleef Auschwitz het referentiepunt voor hun analyse van het kwaad.
Kortom, een definitieve, absolute en eenduidige definitie van het kwaad blijkt vooralsnog onmogelijk.

De Nexus-conferentie ging ook in op de vraag of kwaad te overwinnen is. De wortel van het kwaad, stelde de Russische romanschrijver Fjodor Dostojevski (1821-1881), ligt in de vrijheid van de mens te kiezen tussen goed en kwaad. Dit laat toe geweld tegen anderen te gebruiken, maar ook om er afstand van te doen.
De Canadese mensenrechtenspecialist Michael Ignatieff pleitte daarom voor een beleid dat vertrekt vanuit wantrouwen. Het is belangrijk om het moreel kompas te behouden, ook in een moreel obscene omgeving die mensen verleidt of dwingt tot immoreel handelen.

Ignatieff: "Indien je hem niet kunt opsluiten, moet je hem maar afmaken," luidde zijn aangevochten besluit.

De Nexus-conferentie leerde dat de essentie van het kwaad uiteindelijk in het lijden van de mens ligt. Kwaad luist in de kwetsbaarheid van het menselijk lichaam. Een instrumentele benadering van het kwaad durft daarom zelfs te pleiten voor het minste kwaad. Maar de meest correcte benadering lijkt op dit moment de weg van de ethiek en van de menselijke verantwoordelijkheid.

Herman Siebens