Het algemeen belang Michael J. Sandel

fragmenten

Sandel was te gast als spreker op de Nexus-conferentie die twee dagen na de Tweede-Kamerverkiezingen plaatsvond in het Concertgebouw in Amsterdam. En ofschoon het hoofdthema zich concentreerde op de culturele verschillen tussen de continenten, ging het gesprek voor en na de conferentie - hoe kan het ook anders - voornamelijk over de opkomst van Wilders. Hoe hadden we ons toch vergist in diens aanhang? Hoe hadden we kunnen denken dat het populisme op de terugtocht was? Wat wilde de PVV-stemmer eigenlijk? De verwarring was voelbaar in de zaal.
Zo niet bij Sandel. Hij glimlacht bescheiden maar instemmend als ik hem de volgende ochtend voorhoud dat de nervositeit in de bovenlaag over de opkomst van het populisme wel een beetje laat komt. Juist van beter gesitueerden zou je begrip en compassie verwachten voor de troebelen van de onderlaag, maar het tegenovergestelde lijkt het geval. Men sluit zich op in zelfverkozen cocons van weldenkende gelijkgestemden en hoopt dat de bui weer overwaait.

Moet niet juist de elite pogen een goede analyse te maken en met oplossingen te komen?

Michael Sandel: 'Het establishment neigt tot minachting voor populisten. Men voelt weerzin tegen kiezers die op populistische kandidaten stemmen. Maar je moet inderdaad juist proberen de frustraties en de angsten te begrijpen die voeding geven aan die populistische woede. Dat geldt niet alleen in Nederland met deze verkiezingsuitslag, maar ook voor de aanhang van de Tea Partybeweging en voor stemmers op populisten elders in Europa.' ...

Het is ontzettend moeilijk geworden om te discussiëren over waarden en moraal. Hoe komt dat, denkt u?

'In de publieke arena komen overwegingen van het algemeen belang bijna niet meer aan bod, ze zijn er bij wijze van spreken uitgeduwd. Ik zie daarvoor twee oorzaken. Ten eerste is er de aantrekkingskracht van de markt die de individuele vrijheid stimuleert, daar hebben we het zojuist over gehad. Een tweede belangrijke oorzaak is dat de mening heeft postgevat dat een tolerante samenleving neutraal behoort te zijn in morele kwesties. Dat is een vergissing, volgens mij, maar het is een invloedrijke aanname geworden in de democratische samenlevingen. Dan gaat het niet enkel om het idee dat de staat afzijdig moet blijven in kwesties van moraal; in feite vindt men dat het gehele publieke domein neutraal behoort te staan ten opzichte van waarden. Die opvatting wordt tegenwoordig breed gedragen. Ik ben ervan overtuigd dat dit een vergissing is. Mensen hebben grote behoefte aan een publieke sfeer die uitdrukking geeft aan hun waarden en hun identiteit. Ze hongeren ernaar. Een publiek domein dat doet alsof het streeft naar neutraliteit - wat überhaupt nooit kan worden bereikt - veroorzaakt een morele leegte. Die leegte wordt vervolgens heel gemakkelijk gevuld door bekrompen, intolerante stemmen, bijvoorbeeld van fundamentalisten. Hun opkomst kan in elk geval deels worden verklaard uit het morele vacuüm in onze samenleving, dat is ontstaan uit de opvatting dat de publieke sfeer neutraal behoort te blijven.

De oplossing die ik bepleit is dat we in het publieke domein juist morele en spirituele stemmen uit alle richtingen verwelkomen om het gesprek te voeren over vragen van moraliteit en het algemeen belang. Het politieke debat zal ook moeten gaan over de vraag wat we verstaan onder het goede leven. Want dat goede leven is niet iets wat we louter als individuen kunnen vinden. Het goede leven heeft ook een gemeenschappelijke dimensie. Daarom kunnen we noties over het goede leven niet buitensluiten uit het politieke debat.'

Politici vragen zich niet zozeer af: wat willen we bereiken?, maar neigen vooral naar de technocratische benadering: langs welke weg lossen we problemen op?

'Wat je dan krijgt, is een managerial soort van politiek die niet gevoed wordt door overwegingen van inspiratie, moraal of ideologie. Het opent de weg voor uiteenlopende vormen van fundamentalisme en populisme. Deze bewegingen kun je beschouwen als pogingen om vraagstukken van zingeving en identiteit terug te brengen in het publieke domein. Dat zien we nu overal gebeuren. De opkomst van het populisme is het gevolg van de technocratische, marktgedreven politiek van de laatste decennia die onvoldoende heeft omgezien naar vraagstukken van identiteit en ons gezamenlijk belang.'

Je krijgt soms de indruk dat politici simpelweg niet meer weten wat hun waarden zijn. Niet dat ze niet willen; ze kunnen ze gewoon niet meer vinden.

'Ik denk inderdaad dat veel partijen uit het politieke midden en hun leiders domweg het morele en politieke voorstellingsvermogen missen om het politieke debat een nieuwe, noodzakelijk impuls te geven met behulp van taal die onze waarden uitdrukt. En voor zover dat het geval is, hebben we behoefte aan nieuwe politieke leiders en nieuwe politieke bewegingen. We zien nu de opkomst van een rechtse invulling van een politiek van identiteit, maar je kunt ook de opkomst van groene partijen deels beschouwen als een antwoord op de behoefte aan door waarden aangestuurde politiek. Maar het is waar, de meeste partijen in het politieke midden zijn erin tekortgeschoten een visie te formuleren op het gezamenlijk belang. Terwijl dat de centrale uitdaging is voor de hedendaagse democratische samenleving.' ...

We zullen ons moeten toeleggen op de ontwikkeling van groepen en partijen die verbinding brengen in het maatschappelijk leven, die intermediëren in de samenleving en die vorm geven aan gedeelde identiteiten. En vanuit die gedeelde identiteiten kunnen we een pluralisme ontwikkelen, een oprecht pluralisme, dat bijdraagt aan een rijker democratisch burgerschap. Het is simpelweg niet mogelijk om een levendige democratie te onderhouden zonder een actief, goed functionerend maatschappelijk middenveld.'

Michael Sandel: Rechtvaardigheid. Wat is de juiste keuze? Uitgeverij Ten Have

Yvonne Zonderop