Column

[...] 'Europa heeft een enorm identiteitsprobleem', was dan ook de terechte conclusie van de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama tijdens de Nexus-conferentie die afgelopen weekeinde in Amsterdam werd gehouden. Zolang er geen emotionele binding met Europa ontstaat, zullen burgers vasthouden aan hun nationale identiteit, die is geworteld in een gemeenschappelijke, nationaal beleefde geschiedenis. Wie denkt dat Europese staten in een snel globaliserende wereld samen moeten optrekken om grensoverschrijdende problemen aan te pakken, moet zich dus zorgen maken. Want als er voor samenwerking geen steun is onder de bevolking, is zij op den duur ten dode opgeschreven.
Op het moment dat Nederlandse voetbalsupporters op de EK-tribunes spontaan het Wilhelmus aanheffen als 'onze jongens' het goed doen, is opnieuw de vraag aan de orde waar de Europese identiteit op gebaseerd zou kunnen zijn. Zijn er elementen aan te wijzen in maatschappij en cultuur die ons onderscheiden van anderen? Zijn er misschien (niet-economische) ambities die wij kunnen koesteren die Europeanen kunnen verenigen, die enige mate van een emotionele binding kunnen bewerkstelligen?

De Britse historicus Jonathan Israel denkt van wel. Een Europese identiteit kan ontstaan als de EU zich duidelijke politieke, juridische en sociale doelen stelt, zei hij in Amsterdam. Europa zal een nieuw gevoel van eenheid kunnen bereiken door zichzelf te definiëren ten opzichte van al die anderen: Amerika, China, India, Latijns-Amerika en de islamitische wereld. De druk van buiten dwingt ons in die visie tot herbezinning.

Tijdens de conferentie werd vooral onderzocht in hoeverre het Europese humanisme daarbij een rol kan spelen, de stroming in het Europese denken die de mens centraal stelt en de mogelijkheden die ieder mens heeft om zich te ontplooien. Zoals door zélf na te denken over zijn rol in dit universum, en te reflecteren op het werk van de grote denkers die hierop de afgelopen eeuwen hun licht hebben laten schijnen. Kan dit een Europees beschavingsideaal zijn, dat de basis vormt voor een Europese identiteit in de 21ste eeuw?

De meningen waren verdeeld. De sceptici waren onder de sprekers op de conferentie in de meerderheid. Want hebben de massacultuur, de commercie, de verloedering van het onderwijs en de op alle fronten oprukkende oppervlakkigheid de fundamenten van het humanisme niet vrijwel weggespoeld in Europa? Nog afgezien van het feit dat het humanisme de goelag en de holocaust niet heeft kunnen voorkomen?

Anderen zagen de zon nog in het water schijnen. Want we hadden nog nooit een 'massa' die zo hoog is opgeleid als nu, er waren nog nooit zo veel musea en bibliotheken als nu, en de technische ontwikkelingen maken het humanistische erfgoed gemakkelijker toegankelijk dan ooit. Er is dus geen enkele reden waarom een politiek project als Europa, dat eerbied voor mensen, vrijheid, gelijkheid en respect voor kennis en rede centraal stelt, niet kansrijk zou kunnen zijn.

Je hoorde aan de reactie van de meer dan duizend aanwezigen dat zij zich comfortabeler voelden bij de meer zonnige analyse. Hoop doet ten slotte leven. Maar er is een lange weg te gaan. Steeds weer moet onderzocht worden wat Europeanen nu eigenlijk bindt en wat hen motiveert om samen op te trekken. Alleen stap voor stap kan een idee worden ontwikkeld wat de Europese identiteit in de 21ste eeuw kan behelzen. Dat is aanzienlijk moeilijker dan het verzinnen van juridische foefjes die de Ieren moeten verleiden om straks ja te zeggen tegen Lissabon.

Lees de hele tekst >>>

Michiel Goudswaard