Interview. Frasen als 'de wereld is plat' zijn aan de Israëlische geleerde Shmuel Eisenstadt niet besteed. Hij werd beroemd met theorieën over multipele moderniteiten, de gewelddadige kant van modernisme en de rijkdom van pluriformiteit.

[...]
Het is ‘puur geluk’ geweest dat hij aan de jodenvervolging is ontsnapt, die extreme variant van de ‘destructieve mogelijkheden’ die de moderniteit bezit. Eisenstadt heeft de indruk dat Europa de gebeurtenissen van de holocaust langzaam integreert in het beeld van de eigen geschiedenis, en niet beziet als een geïsoleerde uitwas van Duitse barbarij. ‘Maar hoe wijd verbreid dat is gebeurd, kan ik moeilijk inschatten; en of het niet alleen antisemitische, maar ook xenofobe tendensen tegenwerkt, weet ik niet.’

‘Het grote vraagstuk waarvoor Europa momenteel staat, is natuurlijk de relatie met de islam. De westerse moderne cultuur staat er, tot op zekere hoogte, beter voor dan de islamitische cultuur. Daarover is geen twijfel. Maar daarvoor is een hoge prijs betaald. Daar moeten we ons van bewust zijn en niet denken dat met onze mooie tradities alles wel goed komt.

‘Niet iedere moslim is een terrorist, maar de meeste terroristen zijn wel moslim. Het is een probleem op dat je op verschillende manieren kan analyseren. Enerzijds is er de essentialistische benadering, die zegt dat islam per definitie slecht is, omdat… en dan komt er een lijst met voorbeelden. Anderzijds kun je zeggen: de islam heeft vele facetten, waarvan de fundamentalistische kant er een is en die kan onder specifieke historische omstandigheden snel aan invloed winnen.

‘De essentialistische benadering bevalt me niet. Het heeft het gevaar een self-fulfilling prophecy te worden. Als je maar lang genoeg op die manier praat, ga je je er ook naar gedragen – aan beide zijden! Vanzelf krijg je wederzijdse versterking van de extremen, het gebruikelijke patroon.

‘Maar dat betekent niet dat je dan maar alles moet accepteren, elk element van elke traditie. Gedwongen vrouwenbesnijdenis, gedwongen huwelijken – het Europese multiculturalisme heeft op dat soort kwesties geen antwoord gevonden. Het cruciale probleem van het multiculturalisme is dat binnen Europese islamitische gemeenschappen ‘poortwachters’ het monopolie op het maken van keuzes hebben gekregen.

‘Mijn antwoord zou zijn dat een regering werkelijke keuzevrijheid moet waarborgen. Als iemand uit vrije wil kiest voor een gearrangeerd huwelijk, is dat verder het probleem van de staat niet. Geen regering kan iemand zeggen met wie die moet trouwen – of een Jood vertellen gelovig te zijn of niet. Maar een regering moet er wel zorg voor dragen dat iedereen zijn eigen keuze kan maken. De balans vinden is daarbij niet makkelijk, zeker niet makkelijk.’[...]

Alex Burghoorn