Hij belooft buitengewoon interessante tijden. ‘En het zal elke dag interessanter worden. Geloof me.’ Hij kan het weten. Hij was onder Clinton een aantal jaren senior adviser in het Witte Huis en hij is nog steeds een insider in Washington.

Over anderhalve week gaan de Republikeinen de verkiezingen voor het Congres kolossaal verliezen. Dat krijgt grote repercussies, ook al beweren sommige columnisten dat alles bij het oude blijft. Sydney Blumenthal: ‘In het Huis van Afgevaardigden ligt heel veel macht opgestapeld. Velen zullen zich afkeren van de president, ook Republikeinse Congresleden.’

Hij verwacht dat het Witte Huis zal proberen zich er niets van aan te trekken. ‘In theorie kan Bush toegeven en een andere weg inslaan. Ik geloof niet dat hij dat zal doen.’ Met een ironische glimlach: ‘Ik zei toch dat het interessante tijden worden.’

Hij is een gesoigneerde man, zwart, golvend haar, een smalle bril, behoorlijk goed in het pak, zorgvuldige woordkeus. Over twee weken is hij in Amsterdam. Hij is een van de discussianten op de jaarlijkse Nexusconferentie.

Blumenthal heeft net een nieuw boek gepubliceerd: How Bush rules – Hoe Bush regeert. Het zijn columns die hij eerder schreef, voornamelijk voor The Guardian. De inleiding die hij erbij levert, geeft het boek samenhang.

Hij herinnert aan de George W. Bush in de aanloop naar het presidentschap. Lieflijke tijden waren het. De president in de dop noemde zich ‘een mededogende conservatief’. Als president zou hij ‘de toon in Washington’ veranderen. Weg van de scherpslijperij van de Republikeinen in het Huis van Afgevaardigden, weg van de immoraliteit van Clinton.

Bush wilde in zijn eigen berucht-beroemde woorden iemand zijn die verenigt, niet verdeelt. Hij zocht die rol niet alleen voor zijn landgenoten, maar voor de hele wereld. Immers: ‘Als we arrogant zijn, zullen ze ons als zodanig zien. Maar als we nederig zijn, zullen ze ons respecteren.’

Het is allemaal geschiedenis. De centrale gedachte in Blumenthals boek is dat Bush zich ontpopt heeft als ‘de meest radicale president in de geschiedenis van Amerika’.

Radicaal in de zin van ondemocratisch. ‘Wat fundamenteel mis is aan dit presidentschap, is dat Bush probeert ons grondwettelijk vastgelegd bestel te onttakelen. De Amerikaanse grondwet is geschreven als tegengif tegen monolitische macht. Wat Bush probeert is het presidentschap onaantastbaar te maken, ten koste van het stelsel van checks and balances.’

Ik heb de indruk dat u beweert dat het welbewuste opzet is.

‘O, zonder twijfel. Het is een concept. Het lag klaar. Het imperiale presidentschap is ontleend aan het denken en de ervaringen van vice-president Dick Cheney en de minister van Defensie, Donald Rumsfeld.

‘Het gaat terug op hun gezamenlijke tijd in de regeringen van Nixon en Ford. Ze brachten netwerken van ideologen in de regeringsbureaucratie, op centrale plekken. Ze opereerden als communisten. Met cellen naar democratisch-centralistisch model.’

En Bush is nu hun trekpop.

‘Nee, nee, het feit dat Cheney en Rumsfeld de regie voeren pleit Bush niet vrij. Ik geloof dat Bush een radicaal temperament heeft. Hij ziet de wereld in zwart en wit, in goed en kwaad. Hij denkt dat hij een opdracht heeft, 11 september gaf hem een opdracht.

‘Ik geloof niet dat George Bush een scherp beeld had van het presidentschap voordat hij president werd. Het waren de ideeën van anderen. Hij heeft ze overgenomen alsof het zijn eigen opvattingen waren. Hij gelooft erin. Hij leeft ernaar.’

U noemt Cheney de de facto-premier, van de koning op afstand. Wat bedoelt u?

‘Cheney kent de complexe werking van de uitvoerende macht als weinig anderen. Cheney weet hoe je het bestuurlijk apparaat onder controle moet krijgen.

‘Bush heeft voor het handwerk altijd weinig belangstelling gehad. Hij is opmerkelijk ongeïnteresseerd. Hij geeft niet om andere meningen, om nieuwe informatie. Hij reageert louter op wat hem wordt voorgelegd, in hapklare brokken. Cheney verricht groots werk door het informatienet en de omgeving van de president onder zijn beheer te houden. Ik geloof zelfs dat Bush zich er niet van bewust is.’

Is Cheney dan niet de echte president, de echte radicaal?

‘Nee, ik zou niet willen zeggen dat hij de president is, hij is de belangrijkste figuur, samen met Rumsfeld, van dat netwerk van ideologen dat het presidentschap controleert. Bush zelf neemt besluiten, hij kiest voor uitgesproken standpunten die allemaal gebaseerd zijn op wat hem wordt voorgehouden vanuit de controlekamer. Veel van die besluiten zijn catastrofaal gebleken.’

Wat een groot woord.

‘Kijk eens naar onze politiek jegens Noord-Korea. Hij staakte de weg van de diplomatie die onder Clinton was ingeslagen en die minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell graag wilde voortzetten. Het was Bush zelf die besloot ervan af te wijken en nou ja, iedereen heeft kunnen zien hoe desastreus we er nu voorstaan.’

Alles wat je nodig hebt is een nieuwe president. Het maakt niet uit of het een Democraat is of een Republikein, iedere volgende president betekent een breuk met het tijdperk-Bush.

‘O, ik denk ook wel dat Bush uniek is. Echter, de schade die hij heeft aangericht is echt en ingrijpend en de nieuwe president zal er veel mee te stellen hebben. Een deel van de schade aan ons nationale veiligheidsbelang is niet weg te poetsen.

‘De schade aan de westelijke alliantie is blijvend. De relatie zal nooit meer zijn zoals die was.’

Me dunkt dat de wereld, het Westen, opgelucht zal ademhalen bij een nieuwe, verstandige...

‘Ja, oké, ik begrijp dat. Maar het is te lang fout gegaan. The Economist sprak van ‘de kosten van de gemiste kansen’. Het heeft te lang geduurd, we hebben te veel kansen om het alsnog anders te doen, laten lopen.

‘De Verenigde Staten zullen in de toekomst altijd verdacht blijven in de ogen van een groot deel van de wereld. En de geschiedenis van de Bushregering zal bij gelegenheid ook gebruikt worden tegen nieuwe regeringen. Er zullen in de islamitische wereld altijd wel mensen zijn die zich de kruisvaart van Bush herinneren, denk je niet?’

Bush heeft geen opvolger klaar staan. Rumsfeld en Cheney lopen op hun laatste benen...

‘Ze zitten nog ruim twee jaar. We weten niet wat ze nog zullen doen. Twee jaar is lang in de politiek, vooral als je de macht van het presidentschap bezit.

‘We weten niet of hij opeens bij zinnen komt, bijvoorbeeld in reactie op de commissie van James Baker.’ (Baker is oud-minister, vriend van de familie Bush, door de president ingehuurd als baas van een commissie die ‘frisse ideeën’ moet leveren over Irak.)

‘Die commissie-Baker is heel belangrijk. Het is de laatste kans, echt de laatste kans voor deze president.’

Over drie jaar is de periode van Bush vervlogen met de wind, een aberratie uit het verleden.

‘Zo werkt de geschiedenis niet. De schade aan onze eigen regering kan worden hersteld, al zal het lange tijd vergen. Maar het is aanzienlijk moeilijker de strategische catastrofe in het Midden-Oosten te repareren. Het is moeilijk om het westerse bondgenootschap weer op zijn benen te krijgen. Het is moeilijk om tot een normale verstandhouding te komen met al die andere landen die verondersteld werden niks te zeggen te hebben, omdat wij een macht waren, verheven boven alle andere machten.

‘De Russen zijn niet erg geïnteresseerd ons te helpen in Noord-Korea, ik noem maar iets. Dat soort zaken te herstellen zal ten minste een generatie vergen.’

Hoe omschrijft u de huidige stemming van het land?

‘Als een afwijzing van Bush. Het is niet mismoedigheid, het is afwijzing. Lange tijd hebben ze angst verspreid, angst voor het terrorisme, om de mensen aan hun zijde te houden. Dat werkt niet meer. Ze hebben minder dan twee weken voor de verkiezingen. Ik geloof niet dat ze de verkiezingen nog kunnen winnen. Er is een deus ex machina voor nodig. Het gaat, denk ik, zelfs de macht van Karl Rove te boven.’

Goed, de regering-Bush verliest de verkiezingen. Een hevige slag. Is het in enigerlei opzicht de verdienste van de Democraten?

‘Ik geloof dat het vertrouwen is teloor gegaan, omdat de mensen de gevolgen van het beleid van Bush hebben ervaren. Ze hebben het zelf gezien. Hun afwijzing komt niet voort uit het feit dat ze naar iemand hebben geluisterd of achter een ander aanlopen of dat ze van een andere partij zijn. Het is één grote reactie op Bush.

‘Vergeet nooit dat na 11 september het hele land achter hem stond. Zelfs aan de vooravond van de oorlog tegen Irak en nog later had hij de steun van 85 procent van het land. Al die sympathie is vervlogen. Hij kan het alleen zichzelf verwijten.’

Maar zijn de Democraten in hun huidige vorm een alternatief?

‘Daar komen we achter als de Democraten weer een meerderheid hebben in een of beide huizen van het Congres. De Democraten hebben al jaren lang niets te zeggen. Alles wat ze voorstellen, wordt terzijde gelegd. Als ze weer macht hebben, echte macht, kunnen ze wetten maken, nieuwe onderwerpen aansnijden – je zult een heel andere politieke atmosfeer zien ontstaan in de Verenigde Staten.’

Voorlopig hebben de Democraten over een essentiële kwestie als Irak geen helder standpunt.

‘Omdat geen helder antwoord bestaat. Iedereen is nu in afwachting van de commissie-Baker. En de reactie daarop van Bush. Als Bush de aanbevelingen van Baker afwijst, heb je, denk ik, de poppen aan het dansen. Dat zou dit land in een niet eerder vertoonde crisis storten.

‘Als Bush niet verandert, zal het tot een dramatische botsing komen met het Amerikaanse publiek. De gevolgen voor zijn partij zullen enorm zijn, ijzingwekkender dan zo meteen bij de verkiezingen al zal blijken.’

Toch blijft hij de president, wettig gekozen, met al de bevoegdheden die bij het presidentschap horen. Wat kan het publiek meer dan kwaad zijn?

‘Een van de grote romans uit de Amerikaanse literatuur is The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald met Tom en Daisy Buchanan als belangrijke karakters. Ze zijn rijk. Jay Gatsby wordt gedood, de Buchanans komen op een makkelijke manier weg, wat ze achterlaten is chaos. Fitzgerald schrijft – ik parafraseer: rampspoed lieten ze achter, ze kwamen ermee weg.

‘Dat is Bush, begrijp je. De telg uit dat rijke geslacht die voor niets dat hij heeft aangericht ter verantwoording is geroepen, zijn hele leven niet. Die ontkomt door gewoon weg te lopen en zich af te sluiten in zijn rijkeluisleventje, nadat hij van de wereld een wrak heeft gemaakt.’

U veracht hem.

Hoog opgetrokken wenkbrauwen spelen verbazing: ‘Ik bied slechts een objectieve beoordeling aan. Het is een objectieve beoordeling. Is daaraan iets verkeerd?’

Jan Tromp