Slavoj Zizek wil terug naar de revolutie

fragmenten

Er is sinds medio jaren negentig nauwelijks een jaar voorbijgegaan zonder één, twee of drie nieuwe boeken van Slavoj Zizek. En dan zijn er nog zijn talrijke voordrachten, opstellen her en der, onder andere op de aan hem gewijde internetsite International Journal of Zizek Studies. En volgende maand op de Nexus-conferentie in Amsterdam, waar hij - constateert hij een tikje teleurgesteld met een blik op het programma - alleen maar geacht wordt aan een forum deel te nemen.

Liever steekt hij van wal in een lang betoog, vol onverwachte associaties, grappen en paradoxen. En dat in een hem typerende stijl: jachtig, snel associërend en met een onnavolgbare body language. Wanneer de filosofie hem eenmaal in de greep lijkt te hebben, de lange monologen beginnen en zijn hersens op volle toeren draaien, grijpt Zizek regelmatig naar zijn neus en wordt het betoog onderbroken door vreemde snikken. Wie hem ooit zo heeft horen praten, zal dat niet gauw vergeten.

In boek na boek ontpopt 'Elvis' Zizek zich tot een prominent en luidruchtig advocaat van radicale politiek in het algemeen, en marxisme en communisme in het bijzonder. Neem het vorig jaar verschenen Violence. Dit onderzoek naar de 'subjectieve, objectieve en symbolische' betekenis van het begrip geweld, en de schijnheilige wijze waarop daarover onder hedendaagse kapitalistische verhoudingen wordt gesproken, eindigt in een pleidooi om geweld, in de zin van radicaal optreden, vooral niet te schuwen.

Zizek ontleedt tot op het bot het optreden van grootkapitalisten die door middel van filantropie en dialoog het objectief gewelddadig karakter van hun positie aan het oog proberen te onttrekken. In de moderne informatiemaatschappij mag, nee moet iedereen meepraten, zijn mening zeggen. Altijd de dialoog op gang houden. Van elk flesje mineraalwater bij Starbucks gaat vijf cent naar het milieu, ter symbolische leniging van de verwoestingen die het kapitalisme zelf aanricht. Maar de machtsverhoudingen veranderen niet. ,,Het gevaar van nu is niet passiviteit, maar pseudo-activiteit, de drang 'actief' te zijn, te 'participeren', de inhoudsloosheid te maskeren."

Er is, schrijft Zizek, een ,,radicale omwenteling van sociale verhoudingen" nodig. Het moet maar eens afgelopen zijn met het geweldstaboe waarvan bijvoorbeeld de Duitse filosoof Peter Sloterdijk zich tolk heeft gemaakt. Sloterdijk meent dat de ideologieën van de twintigste eeuw het gebruik van geweld in het politieke denken hebben gediscrediteerd, en dat de wereld sindsdien beter in kleine stapjes kan worden bestierd, zonder het streven naar utopia's. Zo'n standpunt overlaadt Zizek met hoon: er is niets mis met het streven naar radicale verandering - sterker nog: die is noodzakelijk. En dan er is geen aanleiding om op voorhand van geweld af te zien - zo'n preutsheid speelt alleen de gevestigde machten in de kaart.

Zizek is een van de vele prominente denkers op de conferentie die het Nexus Instituut op zondag 6 september a.s. organiseert in het Muziektheater Amsterdam: 'Reflections on Man after the End of History. Part 1. Faith, Death, and Freedom'. Inlichtingen en aanmelding via www.nexus-instituut.nl

Zizeks Violence is zojuist bij uitgeverij Boom in Nederlandse vertaling verschenen als Geweld, vertaling van Ineke van der Burg. First as tragedy, then as farce verschijnt later dit jaar bij de New Yorkse uitgeverij Verso.

Een fraai recent voorbeeld van Zizeks betoogtrant als radicaal politiek denker is, op YouTube, de lezing What does it mean to be a revolutionary today.

Raymond van den Boogaard