Het is crisis in de westerse cultuur. Of niet? Die vraag stond zaterdag 11 november centraal tijdens de Nexus-conferentie 2006. 'De kunst' en 'de klassieken' lijken tot iets elitairs te zijn verworden.

Beelden van Bush en Bin Laden, afgedrukt op toiletpapier. Plastieken poppetjes van Mao en de paus. Rocky. Het sentiment in de film Ghost met Patrick Swayze en Demi Moore. Ze vliegen voorbij vanaf het videoscherm, op het promenade deck in de Amsterdamse Passenger Terminal aan het IJ.

De conferentiebezoekers kijken er naar het filmessay Everything is Beautiful, speciaal voor deze gelegenheid vervaardigd door de Amerikaanse cineast Chuck Workman (bekend van de montages bij de Oscaruitreiking). Het essay roept de vraag op of álles wel mooi is. Want als alles mooi is, leven we dan niet in een kitschcultuur? Kitsch in de kunst, in de politiek, religie en media? En wat zou het eigenlijk ook uitmaken?

New Notes Towards the Definition of Western Culture, zo luidt de titel van het Nexus-programma. Cineast Workman zit in het panel met Witte Huis-watchers Sidney Blumenthal en Hendrik Hertzberg en filmmaker Menno Meyjes. Uit Meyjes' regiedebuut Max (2002) - over de jonge Adolf Hitler, die zich probeert te profileren als kunstschilder - wordt een fragment vertoond. Hitler, schreeuwend dat de politiek dé nieuwe kunst is. Meyjes: "Deze film wordt vaak misverstaan als een what-if film. Maar waar het me om gaat, is het mechanisme: de kunst in de politiek om ideeën te propageren door emoties uit te lokken. Dat wordt tegenwoordig uitgebuit."

Hertzberg reageert dat dát onontkoombaar is: "Inspelen op emoties gaat verder terug dan het oude Rome. Maar in de politiek geldt uiteindelijk ook nog zoiets als de waarheid. Toen Bush bijvoorbeeld na de inval in Irak op een vliegtuigdek landde - alsof hij een filmheld was die zojuist de aarde van een stel buitenaardse wezens had gered - en verkondigde dat hij zijn missie had volbracht, vertelde hij ronduit een leugen."

De Amerikaanse filosoof Karsten Harries, ook aan tafel: "De kitsch in Everything is Beautiful is nog onschuldig. Maar als kitsch in de politieke arena terechtkomt, heb je reden tot ongerustheid. De problemen beginnen wanneer de realiteit in verlegenheid wordt gebracht. En dat doet kitsch. Kunst daarentegen verlicht de werkelijkheid."

Hoe dan wel? Daarover liet de in Zuid-Afrika geboren kunstenares Marlene Dumas eerder die dag haar licht schijnen: "Kunst bevrijdt je van de dictatuur van je cultuur. Natuurlijk, de cultuur is altijd in een crisis. But, that's what art is for; voor het blijven herdefiniëren van de cultuur." Zelf levert ze in haar werk daarom commentaar op ingesleten sociale, etnische, seksuele en politieke rolpatronen.

De rode draad van de conferentie is de vermeende crisis in de westerse cultuur. De kunst lijkt daarin, net als de klassieken, tot iets elitairs te zijn verworden. Niemand leest Ulysses van Joyce nog, terwijl daarin toch het Kultur-Herbst-gefühl tot uitdrukking wordt gebracht. "Ik heb dat boek een keer voor mijn verjaardag gekregen, maar ik kom er echt niet doorheen", vertelt een bezoekster, terwijl ze tijdens de pauze op het balkon met een sigaretje staat uit te waaien.

Joyce is gewoon te moeilijk, voor de kitschcultuur althans. Want daarin mag niets moeilijk zijn. Alles moet mooi, fijn, leuk, en bovenal onmiddellijk voor iedereen begrijpelijk zijn. "Best vreemd, die beschuldiging van elitisme, als je toch moeilijke boeken leest", merkt de kunsthistorica Ingrid Rowland op. "Want met de hiërarchie binnen het kapitalisme heeft niemand moeite. Iedereen droomt ervan om zoveel geld te verdienen als Berlusconi, terwijl hij toch maar een lelijke kale man is. Goed, hij heeft dan weer wél geld voor een facelift."

Ontlezing. Egalitarisme. Het zijn twee van de onderwerpen waar Marc Fumaroli, hoogleraar aan het Collège de France, in de door hem verzorgde key note-lezing uitgebreid bij stilstond. "Het dogma van de gelijkheid heeft een negatieve invloed op de democratie. Om te kunnen oordelen over wat er in het heden gebeurt, is een verfijning van de geest nodig. Voor eeuwen was het daarom vanzelfsprekend de oude Grieken te bestuderen. Van hen kun je inzicht verkrijgen in de mens en het leven. Een sociale en morele training. Verlossing van de beestachtigheid. En het bereiken van innerlijke vrijheid."

En daarmee loopt Fumaroli alvast vooruit op de Nexus-conferentie 2007, die zal gaan over het onderwijs.

Meike Oosterwijk