Nexus-conferentie 2002

De Zuid-Afrikaanse schrijver John Coetzee gaf dinsdag 11 juni een lezing tijdens de Nexus-conferentie over Het Kwaad. Zijn verhaal viel in uitstekende aarde bij het publiek dat een uur lang ademloos luisterde naar zijn vertelling. Ingenieus verweef hij de imaginaire schrijfster Elizabeth Costello met zijn eigen komst naar de conferentie. Hij beschreef haar twijfels over het uitspreken van een pleidooi voor schrijvers om de ergste aspecten van het kwaad niet te beschijven. "
[...]
Mario Vargas Llosa kwam op het eind van de dag terug op die afwegingen van Coetzee's romanfiguur. Vargas Llosa pleitte gepassioneerd tegen een dergelijke censuur. Een samenleving kan volgens hem niet zonder literatuur. "Literatuur laat het kwaad zien dat we niet willen kennen. Het herinnert ons er permanent aan dat er redenen zijn om ons te schamen. Maar tegelijkertijd houdt het een samenleving levendig en lucide", zo betoogde de Peruaanse schrijver tijdens de uitverkochte bijeenkomst.
[...]
Het Kwaad is doorwrocht en door velen besproken tijdens de Nexus-conferentie dinsdag 11 juni. Maar het was de Amerikaanse filosoof Richard Rorty die als een van de weinigen een duidelijk recept bood om als samenleving met het kwaad om te gaan. "Alles wat je nodig hebt, zijn liberale politici en schrijvers als Dostojevsky, Mario Vargas Llosa en Elizabeth Costello. Meer niet."
[...]
Tilburg was één dag de intellectual capital of Europe, zo beoogde Nexus-directeur Rob Riemen, in zijn openingsspeech van de drukbezochte Nexus-conferentie The Quest of Life, Part II. The Evil. Op de dag werd een zoektocht ondernomen naar de oorsprong, betekenis en kennis van het kwaad. Gedurende meer dan twaalf uur sprak een keur aan eminente intellectuelen uit de hele wereld zich uit over the roots of evil, in een afwisselend platform van vijf lezingen, vier discussies en een interview.
[...]
De opzet van de conferentie leidt er ook toe dat sommige gasten nauwelijks aan het woord komen.
[...]
Dit is een gevolg van het enorme aantal sprekers - de lijst van deelnemers kwam bijna tot dertig. Maar tegelijkertijd is dat de rijkdom van de bijeenkomst. De sprekers zijn bereid te komen, ook al weten ze dat een uitgebreide spreektijd niet gegarandeerd is. Mede dankzij het indrukwekkend aantal verschillende geluiden werd dan ook twaalf uur aandachtig geluisterd door het publiek. Riemen en zakelijk directeur Kirsten Walgreen zijn daarmee geslaagd in hun opzet.
De dag begon met een lezing van de Poolse hoogleraar Leszek Kolakowski (auteur van onder meer God owes us nothing uit '95) over de theologische insteek op het kwaad en het christelijk argument: "Het kwaad moet wel goed zijn, anders had God het niet toegestaan.'
Deze lezing mondde in de daaropvolgende discussie uit in een uitwisseling van standpunten met de marxistische filosoof Gerald Cohen. Hij begon zijn verhaal met zes punten tegen het verhaal van Kolakowski, die de oorsprong van het kwaad in het marxisme terugvoerde tot de standpunten van Marx zelf. "Rubbish", aldus Cohen.
Na het hoogtepunt van de middag, de lezing van Coetzee (zijn verhaal viel in uitstekende aarde bij het publiek dat een uur lang ademloos luisterde naar zijn vertelling. Ingenieus verweef hij de imaginaire schrijfster Elizabeth Costello met zijn eigen komst naar de conferentie. Hij beschreef haar twijfels over het uitspreken van een pleidooi voor schrijvers om de ergste aspecten van het kwaad niet te beschijven), volgde een discussie waarin Michael Ingnatieff benadrukte dat fundamentalistisch kwaad gevaarlijk is, maar dat het kwaad dat Dostojevski heeft beschreven voor hem nog veel schokkender is. "Ik heb van Dostojevski geleerd hoe erg een mens is die puur voor zijn eigen plezier alles wil vernietigen wat anderen lief hebben."
De Israëlische filosoof Moshe Halbertal sprak in de derde lezing van de dag over het boek Job en stelde onder meer, met een verwijzing naar het geweld in het Midden-Oosten, dat het narcisme van het slachtofferschap de mens verblindt. Hij heeft daardoor geen goed zicht op het kwaad. De Belgische schrijfster Kristien Hemmerechts had daarop naar eigen zeggen een vervelende booschap voor het publiek. Volgens haar is er geen God. De mens moet volgens haar voorbij gaan aan het narcisme van slachtofferschap. Als een mens wat overkomt -getroffen wordt door het kwaad- is dat puur toeval. "Shit happens, and it can also happen to you." De Britse filosoof en schrijver Roger Scruton reageerde onderkoeld door te stellen dat God wel bestaat. Maar dat Hemmerechts geen schrik hoefde te hebben van haar opmerking. "God besteedt geen aandacht aan deze dag, hij heeft betere dingen te doen."
[...]
Het slotstuk van de avond, na het diner, was een selectie uit enkele aria's met als thema kwaad, gezongen door Henk Smit. Waarna zes 'meer dan eminente sprekers' achter de tafel klaar zaten om het publiek hun visie op het thema van de dag te geven en verder te gaan met de stelling van discussieleider Ignatieff: "The problem of evil is how to overcome it."
Ignatieff noemde het bestrijden van kwaad met lesser evil, in de vorm van gevangenisstraffen en repercussies, de enige werkbare vorm om met kwaad om te gaan. De Amerikaanse filosoof Richard Rorty borduurde daarop voort. Volgens hem gaan mensen nerveus en ondoordacht op zoek naar een houvast zodra het kwaad te dichtbij komt. Maar, zo stelde hij, je hebt niet meer nodig dan liberale politici die afgewogen een beslissing nemen. Zoals zestig jaar geleden in Amerika de beslissing werd genomen om Nazi-Duitsland te bevechten. De te verwachten doden weegden voldoende op tegen de bestrijding van het kwaad, zo omschreef Rorty de afgewogenheid en redelijkheid van het oordeel. De tweede belangrijke voorwaarde is volgens hem het belang van kunst, en daarbij vooral literatuur. Hij prees het belang van schrijvers. "They expand the range of our imagination and therefore they make us more likely to choose the lesser evil."
Mario Vargas Llosa, de Peruaanse schrijver en voormalig presidentskandidaat, sloot zich in een gloedvol betoog aan bij de importantie van literatuur en bezorgde de dag daarmee een passend slot. Hij kwam terug op die afwegingen van Coetzee's romanfiguur. Vargas Llosa pleitte gepassioneerd tegen een dergelijke censuur. Een samenleving kan volgens hem niet zonder literatuur. "Literatuur laat het kwaad zien dat we niet willen kennen. Het herinnert ons er permanent aan dat er redenen zijn om ons te schamen. Maar tegelijkertijd houdt het een samenleving levendig en lucide"' zo betoogde hij tijdens de uitverkochte bijeenkomst.

Oscar van Dam