Nexus-conferentie 2002

Waar komt het kwaad vandaan? Op de jaarlijkse Nexus-conferentie afgelopen dinsdag in Tilburg, sprak een groep van internationaal vermaarde intellectuelen twaalf uur lang over deze oude vraag van Augustinus. Een aaneengesloten front tegen 'het kwaad' leverde de bijeenkomst niet op. Holocaust historicus Daniel Goldhagen, zo'n vijf minuten voor het definitieve einde van de conferentie: "Wat is het kwaad eigenlijk? Ik heb nog steeds geen definitie gehoord. Bestaat het wel?" Satan kon dus tevreden zijn.
[...]
"We beschikken niet meer over een taal om over het kwaad te spreken"' zegt de Amerikaanse hoogleraar Andrew Delbanco. In het ochtendprogramma vertelt hij wat hij in zijn in 1995 gepubliceerde boek al schreef: "Het werk van de duivel is overal, maar niemand weet hem nog te vinden. We leven in de gruwelijkste eeuw van de geschiedenis, maar in plaats naar voren te treden om met de eer te strjken, heeft satan zichzelf onzichtbaar gemaakt."
[...]
Het kwaad lijkt zo langzaam in de mode te raken, maar voor Nexus-directeur Rob Riemen is het kwaad nooit weggeweest. Hij waarschuwt al jaren voor de dreigende ondergang van de cultuur. Een renaissance van de humanistische en kosmopolitische traditie moet ons naar zijn mening van de nihilistische massacultuur en de daaruit voortkomende barbarij gaan redden.
[...]
Om die nieuwe Verlichting te bewerkstelligen heeft zijn instituut (met het bijbehorende blad Nexus dat drie keer per jaar verschijnt) een indrukwekkend netwerk van internationale intellectuelen om zich heen verzameld.
Ignatieff: "Het centrale probleem van het kwaad is het geweld tegen anderen. Ik pleit daarom voor de politiek van het mindere kwaad. Het strafrecht zorgt bijvoorbeeld voor veel ellende, maar het voorkomt groter kwaad, Als maatschappij kun je het kwaad niet tolereren. Als het lukt, moet je slechte mensen opsluiten. En als dat niet lukt, moet je ze doden.
[...]
Moshe Halbertal, hoogleraar filosofie in Jeruzalem, probeert het na de pauze opnieuw met een enthousiaste bespreking van het boek Job. Wat deze tekst zo intrigerend maakt is dat deze de hele bijbelse traditie op zijn kop lijkt te zetten.
[...]
Alleen Job, die koppig vasthoudt aan zijn eigen onschuld, blijkt het bij het rechte eind te hebben. De vrienden, die met hun theologische verhaal stuk voor stuk de schuld bij het slachtoffer willen leggen, leren van God een lesje.
Maar het verhaal laat meer zien, zegt hij. Het lijden van Job beschrijft ook wat er met mensen gebeurt, als zij zich geconfronteerd zien met het kwaad. Zij verliezen hun amor mundi, hun liefde voor de wereld, en leveren zichzelf over aan cynisme, wantrouwen en zelfmedelijden. "Zo maakt het kwaad het bijna onmogelijk om nog tegen te strijden"' zegt Halbertal, subtiel verwijzend naar de spiraal van ellende waar het Midden-Oosten in verzeild is geraakt. "Rouwen is radicaal narcisme. De cultuur van het slachtofferschap maakt mensen blind."

Yoram Stein