Nieuwe Nexus-conferentie vervolgt onderzoek naar waarde menselijk bestaan

Wat is het kwaad? Waar komt het vandaan? Is het te overwinnen? Dergelijke vragen staan op 11 juni in Tilburg centraal op de jaarlijkse conferentie van het Nexus Instituut. Kosten noch moeite zijn gespaard voor deze speurtocht naar de betekenis van het kwaad. De intellectuele 'fine fleur' wordt ingevlogen om het onderzoek omtrek en reliëf te geven.
Niemand hoeft volgens Riemen op 11 juni zijn gelijk te bewijzen. Hij hoopt slechts dat mensen zich na afloop vragen stellen die ze daarvóór niet hadden, maar óók dat ze de boeken van sprekers zullen gaan lezen, meer oog krijgen voor de complexiteit van het onderwerp.
SCP-directeur Paul Schnabel omschrijft de concurrentiepositie van cultuur in de strijd om de vrije tijd zo: 'Cultuur vraagt vaak om aandacht, concentratie, moeite eenzaamheid, inspanning en een verblijf binnen. Er moet vaak voor gereisd, betaald en gepland worden. Kortom de beloning komt laat en moet bevochten worden.'
Voor de Nexus-conferentie geldt dit in nog sterkere mate.
De 'timing' van de bijeenkomst, precies negen maanden na 11 september, lijkt opmerkelijk. Toch waren de gebeurtenissen van 11 september 2001 geen directe aanleiding. 'We hadden al in februari van dat jaar besloten deze conferentie te organiseren; als deel van een reeks, The quest of life'. Daarmee beoogt het instituut 'een diagnose van onze tijd en een onderzoek naar de waarde van het menselijk bestaan'.
Riemen zegt per definitie te kiezen voor onderwerpen van alle tijden: afgoderij, kosmopolitisme, liefde & dood.
'De grap is dat er rond de datum van onze conferentie altijd wel reden is om te zeggen: voilá.' Deze keer denkt hij aan opkomend populisme in Europa; doorbraken van politici zoals Le Pen in Frankrijk en Fortuyn in Nederland.
'Ik heb geen enkel vertrouwen in de politiek die Fortuyn voorstond, laat staan die van zijn volgelingen.' Volgens Riemen heeft Fortuyn de kiezer verzwegen dat politiek niet alles kan oplossen. 'De werkelijkheid is altijd net een slag ingewikkelder.' Bovendien heeft de kiezer behalve rechten ook plichten die weer verantwoordelijkheden scheppen. Dit laatste heeft Fortuyn evenmin helder over het voetlicht gebracht. Populisten hebben volgens Riemen handig gebruikgemaakt van de retoriek van het kwaad; 'Bush versus "schurkenstaten"; Le Pen tegenover immigranten; Fortuyn contra de zittende politiek kaste.' Riemen vindt dat in Nederland politici de weg voor het populisme hebben geplaveid. 'De politiek heeft onder het mom van democratisering en rendementsdenken decennialang de hand gehad in de nivellering van onderwijs, cultuur en media. Deze nivellering heeft geleid tot grote oppervlakkigheid. De domheid is gigantisch toegenomen.
Hij acht het de verantwoordelijkheid van de politiek dat de kiezer een weloverwogen keuze kan maken. 'Vlak voor de verkiezingen riepen Kok en Melkert het electoraat op het verstand te laten zegevieren, maar dat verstand is jarenlang niet ontwikkeld. Nu is er een probleem, oprukkend populisme.' Hij wijst erop dat democratie al sinds de Oudheid veronderstelt dat burgers een zekere 'Bildung'' hebben. 'Je kunt democratie niet ontkoppelen van de bijbehorende opvoedende, geestelijke ontwikkeling.'
Luister: 'Culturele kennis is daarbij essentieel want die richt zich op verbreding en verdieping van verbeelding en voorstellingsvermogen. Opera's en schilderijen gaan veelal over wat mensen meemaken. Je hebt die expressie nodig om anderen te begrijpen.'
Riemen meent dat zonder culturele kennis slechts clichébeelden resten. Een nuance valt weg; wat overblijft is illusiepolitiek. Het Nexus-advies luidt al tien jaar; neem niet alles voor lief. 'Als culturele denktank ambiëren we een contrapunt te zijn voor kleinheid van geest, verzuiling en nationalisme, de troosteloosheid van niets weten en het fanatisme van het als enige weten.'
Rob Riemen ziet pervertering van fundamentele waarden zoals democratie ('De kiezer heeft altijd gelijk.'), vrijheid ('Alles doen en laten waar je zin in hebt.'), gelijkheid ('Nivellering van onderwijs, cultuur en media'). 'Een samenleving heeft behoefte aan een beschavingsideaal, een context waarin tradities een rol spelen, met oog voor het nieuwe. In het streven naar dat ideaal zoekt elke generatie - ook huidige - opnieuw naar beklijvende normen en waarden.'

Bert Koopman