Nexus-conferentie 2002

'Dostojevski was ervan doordrongen dat alle menselijke ondernemingen zinloos zijn, tenzij men zich volledig opoffert voor 'het tegennatuurlijke ideaal van de naastenliefde'. Een ideaal dat zonder geloof in de onsterfelijkheid van de menselijke ziel volgens hem onmogelijk was.' Fred Backus sprak met de Amerikaanse hoogleraar Joseph Frank die bijna een halve eeuw werkte aan zijn Dostojevski-biografie. Onlangs verscheen het vijfde en laatste deel: 'Volgens Dostojevski leidt democratie tot bloedvergieten.'

Zo bekeken komt de door milieu-idealen bezielde 'goede' moordenaar van Pim Fortuyn regelrecht uit een roman van Dostojevski, bijvoorbeeld uit de geradicaliseerde kliek idealisten die elkaar in 'Boze Geesten' uiteindelijk afslacht. De koortsachtige verkiezingsdagen vóór de moord, alsook de wijze waarop de verantwoordelijkheid voor de aanslag naderhand werd toegeschreven aan haatzaaiende politici en journalisten doet weer denken aan de sfeer in 'De Gebroeders Karamazov' - ook al stelt die roman eerder een religieuze crisis centraal dan een politieke. En de voor de zittende leiders verbijsterende wijze waarop de 'zwevende' kiezers zich al weken eerder tegen 'Paars' keerden nadat ze zich met klammheimliche Freude waren gaan verkneukelen in Fortuyns provocerende kritiek, valt verklarend toe te lichten met de agressief filosoferende stem in 'Aantekeningen uit het Ondergrondse.'
'Het is toch een biografie, maar niet van de gebruikelijke soort'
Het was het werk van deze naoorlogse voormannen van de Parijse intelligentsia dat de door Jan Romein verlangde Dostojevski-biograaf deed opstaan. Want eigenlijk wilde de in Parijs studerende joodse Amerikaan Joseph Frank in 1957 in de Verenigde Staten enkele gastcolleges gaan verzorgen over die Franse existentialisten. Zonder nader in te gaan op Dostojevski leek hem dat echter zinloos. En zonder Dostojevski vanuit zijn eigen tijd te begrijpen kon hij er niet de gewenste diepgang aan geven; zonder eerst Russisch te leren zou hij de universele en blijvend actuele Dostojevski nooit helder genoeg kunnen duiden als iemand die óók reageerde op het geradicaliseerde intellectuele klimaat in het Rusland (en het Westen) van de 19de eeuw.
Zo begon Joseph Frank 49 jaar geleden aan een ongekende onderneming die hij nu heeft afgerond; het schrijven van 'de' Dostojevski-biografie, in vijf delen, in totaal 2500 bladzijden, nog voor zijn voltooiing met meerdere prijzen bekroond.
Joseph Frank zelf is inmiddels emeritus hoogleraar vergelijkende literatuurwetenschap en Slavische letteren aan de universiteit van Princeton en aan die van Stanford, Californie. Wie de magnifieke biografie van deze hoogleraar leest kijkt regelmatig mee over de schouder van een fosforescerend schrijvende Dostojevski, ziet het creatieve proces achter diens onuitwisbare meesterwerken en krijgt een helder beeld van de door Frank eveneens levendig geportretteerde eeuw waarin menig intellectueel - onder wie Dostojevski zelf - alles op scherp zette.
Inderdaad, wat nu, na 45 jaar Dostojevski?
'Ik voorzie dat ik dat blijf doen; boeken bespreken, ook over andere thema's dan Dostojevski trouwens. Maar ik blijf een oogje op hem houden.
Ik zie mijzelf eigenlijk niet als biograaf, maar als literair criticus.
Ik heb het idee dat hij weer buitengewoon actueel is, niet alleen in Rusland, maar ook in Europa, zelfs in Amerika na de 11de september met de gevolgen van een politieke moord. Dostojevski is hier actueel geworden na de Eerste Wereldoorlog. Dat was het begin van het afbrokkelend zelfvertrouwen van het Westen. Toen werd hij gelezen, omdat de mensen zijn problemen begonnen te voelen. Tot dan toe had men het idee dat alles onder controle was, stabiel. Ik denk niet dat Dostojevski de crisis die zich nu in het Westen dreigt te ontwikkelen precies zó voor ogen had, maar zijn romans krijgen in elk soort crisis een betekenisvolle manier van spreken, vooral wanneer geweld een tendens heeft om naar de oppervlakte te komen. In zijn tijd dreigde dat door het absolute despotisme van de tsaar. Iedereen had het idee dat er iets moest gebeuren.
Volgens Dostojevski leidt democratie tot bloedvergieten?
"Ja"

Fred Backus