Nexus-conferentie 2008

Vorige week zat ik op de Nexus-conferentie, een in velerlei opzichten fascinerende bijeenkomst.

In de zaal bevonden zich 1200 bezoekers uit alle delen van Nederland, en ook wel daarbuiten, die zich vanaf negen uur in de ochtend tot half zes in de middag intensief amuseerden door te luisteren naar zes steeds wisselende panelleden vooraan, die elkaar bevroegen over een scala van Europese problemen, allemaal losjes gegroepeerd rond het begrip ‘identiteit’. Een dag lang talking heads dus, zonder een kans om in de zaal op te springen en ‘maar meneer!’ te roepen.
Gemiddelde leeftijd van de deelnemers was naar mijn schatting 45,8, waarvan ongeveer veertig procent vrouw, allen met veel voortgezet onderwijs onder de leden.
De sprekers waren filosofen, schrijvers, historici en andere cultuurdragers, uit Engeland, Amerika, Polen, Roemenië, Syrië, Israël, Italië, Canada en Oostenrijk. Er waren geen werktuigbouwkundigen, geen artsen, geen timmerlieden, geen politici (wel ex-politici), geen secretaresses, oliehandelaren, aannemers of kapsters. Ik bedoel dit niet flauw, maar om u een idee te geven wie zich hier nou zorgen zaten te maken. Het gaat om mensen die zich in betrekkelijke machteloosheid naast het economische en politieke leven bevinden. De gemiddelde leeftijd van de sprekers was 63,2 jaar. Het betrof achttien mannen (zeven kaal, acht grijs, twee bruin, een geverfd haar) en twee vrouwen.
Boven deze eminente hoofden zweefde een notie van Cultuur die zich laat opsommen als ‘geen dag zonder Bach’, een notie van Cultuur die een zekere meewarigheid in zich bergt ten aanzien van mensen die menen iets van het leven te kunnen begrijpen terwijl ze nog nooit een sonate van Beethoven hoorden, ‘The Waste Land’ interpreteerden of de continuïteit in Wittgensteins denken onderkenden.
Wat was er nou zo fascinerend? Allereerst het gevoel dat gelijkgestemden, of congruente tobbers, hier heel kerks bijeenzaten rond een licht dat de een als koesterend, de anders als flakkerend, een derde als reeds gedoofd beschouwde. De ochtendsessie werd geheel in deze sfeer afgesloten met als slotgebed een lezing uit The Four Quartets, waarna er een luid ‘Amen’ opklonk uit de zaal. Nee hoor, gewoon applaus.

Nog fascinerender was de inhoud van het gebrachte. De openingslezing door George Steiner was een fraai Steineriaans orgelende uiteenzetting over de taal van de dichter, de wiskundige en de musicus. Steiner is tachtig en redelijk ter been, maar hij durfde (terecht) niet alleen van het ongelukkige trapje af. Zijn vriendelijk verzoekende knipoogje tijdens het applaus naar Rob Riemen om hem zo dadelijk omlaag te helpen sprak de heel eigen taal van een man die weet wat hij niet meer kan.
In de nu volgende discussies kwamen vragen aan de orde die naar mijn naïeve gevoel te vaak op de verkeerde plaatsen worden besproken. Op een Nexus-conferentie bijvoorbeeld, in plaats van in het Europese parlement. Naïef, want dit klinkt als ‘filosofen moeten koning worden’. Hetgeen ik onmiddellijk terugneem.

Wat mij dwarszit op zo’n dag is de lastige vraag of wat hier bijeen zit aan geestesleven er toe doet en in welke zin dan? Want Cultuur helpt niet bij het scheppen van een betere wereld. Beethovens Negende werkte prima voor de Nazi’s, intellectuelen kozen in grote getale voor de Stalinistische terreur en logen daar decennialang over. Voortgezet onderwijs garandeert niks als het op ethische keuzes aankomt. Zagajewski noemde als tegenwerping een gedicht van Zbigniew Herbert, ‘Meneer Cogito’. Enkele strofen daaruit waren ondermijnender voor het Poolse regime rond 1975 dan honderd boeken over totalitarisme.
Andere vraag: heeft Religie plaats gemaakt voor Cultuur? Nee, kunst gaat over niet-weten, religie over weten. Is Cultuur aan het verliezen? Zeker, en dat komt omdat de have nots uit wraak het geestelijke goed van de haves willen vernietigen. Deze wraaklust komt voort uit het verdwijnen van ontzag voor het Gewijde, zei Scruton. Onzin, zei Ignatieff, het leven is en blijft hard en pijnlijk, en we zullen altijd oog blijven houden voor wie dat uit. Nog een vraag: als eten, drinken, seks en veiligheid geregeld zijn, wat gaan we dan doen? Waarom zouden mensen die dat allemaal hebben nog achter ‘Europa!’ aangaan? Andere kwestie: multiculturaliteit is een dode steeg, het leidt tot identiteitspolitiek, en ondergraaft dus het burgerschap, omdat men zal zeggen ‘ik ben eerst moslim en tweeds burger van Nederland’ en dat moet echt andersom. Maar is een staat levensvatbaar zonder iets Gewijds in de vlag?
Het merkwaardige van de diepe bezorgdheid van deze goed nadenkende baby boomers is dat hij komt na een periode van 63 jaar zonder oorlog in West-Europa, met uitzicht op voortdurende vrede aan alle Europese kanten. Missen we de dreiging van oorlog en ellende? Alsof we met een wereld zitten die net zijn hoogtepunt gehad heeft.

Aan het eind van de dag stapte de werkelijke Macht in de figuur van Balkenende even binnen om het boek in ontvangst te nemen (‘Nexus 2008 Europees Humanisme in Fragmenten’) waarin veel van het besprokene briljant wordt beschreven. Maar dat hij natuurlijk niet zal raadplegen.

Dat zou u wel moeten doen, want het is in zijn soort een ware schatkamer.

Bert Keizer